Εγώ, ο Τσουάνγκ Τσου, ήμουν μια πεταλούδα. Φτεροκοπούσα πέρα δώθε κι ήμουν ευτυχισμένος.
 Δεν ήξερα τί είναι ο Τσουάνγκ Τσου. 
Ξαφνικά ξύπνησα και να’μαι ξαπλωμένος: ο Τσουάνγκ Τσου. 
Τώρα, δεν ξέρω πια. 
Ήταν πεταλούδα στο όνειρο του Τσουάνγκ Τσου ή μια πεταλούδα που ονειρεύεται πως είναι ο Τσουάνγκ Τσου;         
-Τσουανγκ Τσου

 

Αν γεννηθήκατε πριν το 1980 και δεν θυμάστε το Reality, το τραγούδι που ακουγόταν στην ταινία La Boum κι έκανε θραύση στα εφηβικά πάρτυ, τότε ή πάσχετε από κάποια διαταραχή μνήμης και πρέπει να το κοιτάξετε ή μόλις κατεβήκατε από τον Άρη και καλωσήλθατε, εύχομαι η διαμονή σας στον πλανήτη Γη να είναι ευχάριστη. Τα όνειρα είναι η πραγματικότητά μου, η μόνη αληθινή φαντασία, ένα άλλο είδος αλήθειας. Προσπαθώ να ζω στα όνειρά μου…, τραγουδούσε ο Ρίτσαρντ Σάντερσον (Richard Sanderson) και τώρα δικαιώνεται, τόσοι και τόσοι το επιβεβαιώνουν, σήμερα θα σας παρουσιάσω τρεις από αυτούς, με πρώτη και καλύτερη την Ζυράννα Ζατέλη:

Με τα χρόνια μαθαίνω να «διαβάζω» τον εαυτό μου μέσα σ’ αυτά (σ.σ στα όνειρα), τί γράφει εκεί που δεν φαίνομαι, με την προϋπόθεση ασφαλώς ότι υπάρχουν και σημεία «αδιάβαστα», αδιάβατα και ανερεύνητα – από πού ξεκινούν και τι γυρεύουν και τι θέλουν να μου πουν, μόνο τα πουλιά το ξέρουν. Αλλά μήπως σ’ αυτό ακριβώς -και σ’ αυτό- δεν έγκειται η διαχρονική γοητεία των ονείρων, αυτή η «εκστατική αλήθεια» η άρρητη; Κάπου διάβασα για μια περίφημη σαμάνα στα τέλη του 19ου αιώνα που είχε πει πως ό,τι έμαθε, το έμαθε απ’ τα όνειρά της. Εγώ δεν θα έφτανα να πω κάτι τέτοιο, δεν είμαι σαμάνα, θα μου έπεφτε πολύ, είμαι όμως συγγραφέας ενός «κόσμου» που πολλά χρωστά στην συμβολή των ονείρων, γράφει η Ζυράννα στην εισαγωγή του βιβλίου της με τίτλο Τετράδια ονείρων, το οποίο εκδόθηκε πρόσφατα από τις εκδόσεις Καστανιώτη, ένα βιβλίο που αρχικά αντιμετώπισα με καχυποψία, το λέω, το ομολογώ και αμαρτία έχω, κι εδώ παρακάτω, με τρεις χιλιάδες λέξεις, εντάξει τρισήμιση, προσπαθώ να την ξεπλύνω.

Ο σοφός γνωρίζει τον εαυτό του εξίσου καλά κάτω απ’το μαύρο πέπλο της νύχτας όσο και στο λαμπρό φως της ημέρας, έγραφε το 1629 ο Άγγλος δοκιμιογράφος Όουεν Φέλθαμ (Owen Feltham) και το σκορ γίνεται ένα-μηδέν υπέρ της Ζυράννας, σε πείσμα της οποίας ρωτώ: Τί γνωρίζουμε για τα όνειρα; Για τον εγκέφαλο; Για τη συνείδηση; Θα βιαζόμουν να απαντήσω τίποτα κι αν με άκουγε ο δημοσιογράφος Τζεφ Γουόρεν (Jeff Warren), θα μου έφερνε το βιβλίο του στο κεφάλι. Το βιβλίο του Γουόρεν λέγεται The Head Trip και είναι μια εντυπωσιακή σύνθεση σύγχρονης έρευνας και προσωπικής εμπειρίας, κάτι ανάμεσα σε περιπέτεια επιστημονικής φαντασίας και ταξιδιωτικό οδηγό με προορισμό την άγνωστη, εσωτερική χώρα που ονομάζουμε συνείδηση διαμέσου της βασιλικής οδού των ονείρων.

Ο συγγραφέας βιβλίων επιστημονικής εκλαΐκευσης Στέφαν Κλάιν (Stefan Klein) κάνει το ίδια με τον Γουόρεν, μη σας πω και καλύτερα, στο βιβλίο με τίτλο Τα Όνειρα, το οποίο αποδίδει στα Ελληνικά ο Παναγιώτης Δρεπανιώτης και εκδίδουν οι Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης. Όπως ο Γουόρεν, ο Κλάιν αντιμετωπίζει τα όνειρα σαν το κλειδί για την επίλυση του αινίγματος της συνείδησης και γράφει με δεξιοτεχνία και σαφήνεια για την κεντρική θέση που αυτά κατέχουν στις νευροεπιστήμες και στη σύγχρονη ψυχανάλυση. Ένα απο τα πιο εντυπωσιακά πράγματα που κατανοήσαμε πρόσφατα, γράφει ο Κλάιν στην εισαγωγή του βιβλίου, είναι ότι τα όνειρα μας βοηθούν να αντιμετωπίσουμε το μέλλον. Κυριολεκτικά μαθαίνουμε στον ύπνο μας. Αυτός είναι και ο λόγος που τα όνειρα δεν μας δείχνουν μόνο το ποιοι είμαστε, αλλά και το ποιοί μπορούμε να γίνουμε.

Ας ξεχάσουμε λοιπόν ό,τι ξέραμε, ή νομίζαμε ότι ξέραμε, για τα όνειρα κι ας ξεκινήσουμε απ΄την αρχή, λέγοντας ότι τα βασικά είδη ύπνου είναι δύο: Ο βαθύς ύπνος ή ύπνος non-REM, στάδιο 2, ή ατρακτοειδής ύπνος όπως τον ονομάζει ο Κλάιν, λόγω της μορφής των κυμάτων που δίνει στο ηλεκτροεγκεφαλογράφημα, και ο διάσημος ύπνος REM. Κοιμόμαστε σε κύκλους των 90 λεπτών, τέσσερις με έξι κάθε νύχτα. Το πρώτο μισό της νύχτας κυριαρχείται από τον βαθύ ύπνο και το δεύτερο μισό απο τον ύπνο REM. Όνειρα βλέπουμε συνεχώς και όχι μόνο στην REM φάση, όπως για πολλά χρόνια πιστεύαμε, πράγμα που σημαίνει ότι ονειρευόμαστε για περισσότερο από δύο ώρες κάθε νύχτα. Τί θα δίναμε λοιπόν, αν κάποιος μπορούσε να μας προσφέρει έξι ώρες πρόσθετης ζωής κάθε μέρα; αναρωτιέται ο Κλάιν και το σκορ πηγαίνει απευθείας στο δέκα-μηδέν, υπέρ της Ζυράννας φυσικά.

Και σα να μην έφταναν αυτά, υπάρχει, σου λέει, κι ένα μεταβατικό στάδιο από την εγρήγορση στον ύπνο, γνωστό ήδη από τον Αριστοτέλη, το οποίο ένας τύπος ονόματι Αλφρέντ Μωρύ (Alfred Maury), το ονόμασε, για προφανή λόγο αν ξέρεις Ελληνικά, υπναγωγικό. Σύμφωνα με πολλούς καλλιτέχνες και επιστήμονες, από τον Ντίκενς και τον Γκέτε μέχρι τον Μπραμς και τον Νταλί, αυτό το στάδιο του ύπνου είναι μια ασύγκριτη φάση δημιουργικότητας, ενώ για άλλους η καλύτερη στιγμή για να κόψεις το τσιγάρο και να μάθεις Ρώσικα. Ο Πωλ Μακάρτνευ (Sir James Paul McCartney), πάντως, εκεί λέει ότι άκουσε για πρώτη φορά το Yesterday και μάλιστα, όταν ξύπνησε και κατέγραψε τη μελωδία, του φάνηκε τόσο οικεία που επί ένα μήνα ρωτούσε δεξιά κι αριστέρα αν την ήξερε κανείς, πριν ηχογραφήσει με τους Beatles ένα από τα πιο επιτυχημένα τραγούδια όλων των εποχών.

Συχνά ωστόσο παίρνω ιδέες, φωτίζομαι ή αλαφιάζομαι ευεργετικά από εικόνες, φράσεις ή συμβάντα εκεί μέσα, που λίγο-πολύ θα δώσουν στην τάδε ή δείνα ιστορία μου εκείνην την αλλιώτικη «υφή» ή «αίσθηση» που με τριγύριζε και με πλησίαζε και μ’ άγγιζε, αλλά και μου διέφευγε τις προηγούμενες ημέρες. […] Άλλοτε πάλι, σε περιόδους συγγραφικής σιωπής και νέκρας (επώδυνης νέκρας), όπου ο νους έχει σκαλώσει για καλά και το χέρι δεν κυλάει όχι πάνω στο χαρτί μα ούτε σε μετάξι, μπορεί ξαφνικά ένα όνειρο, μια τρομερή «υπόνοια», ή φευγαλέα, να με ζωντανέψει, να με αναρριπίσει και να με κάνει να ξαναβρώ τα μονοπάτια…γράφει η Ζυράννα και σταματάω να μετράω πόντους, η νίκη της είναι συντριπτική.

Το υπναγωγικό στάδιο, λέει ο Γουόρεν, είναι το καλύτερο στάδιο για την επίλυση προβλημάτων. Μάστορας του είδους ήταν ο Αμερικανός εφευρέτης Τόμας Έντισον (Thomas Alva Edison), ο οποίος όταν κόλλαγε κάπου, καθόταν σε μια καρέκλα κι έπαιρνε έναν υπνάκο. Δίπλα του φρόντιζε να έχει χαρτί, σε κάθε χέρι κρατούσε ένα βαρίδι κι αριστερά και δεξιά της καρέκλας τοποθετούσε τσίγκινα πιάτα, έτσι ώστε μόλις τον πάρει ο ύπνος, τα βαρίδια να του φύγουν απ’τα χέρια, να πέσουν πάνω στα πιάτα και να τον ξυπνήσουν. Αυτές οι μισοξύπνιες-μισοκοιμισμένες στιγμές μετά τον ορυμαγδό ήταν οι καλύτερες για την αναμέτρηση με το δύσκολο πρόβλημα που τον απασχολούσε και δεν έχετε παρά να το δοκιμάσετε για να διαπιστώσετε του λόγου του το αληθές – εγώ δεν το επιχειρώ γιατί φοβάμαι το έμφραγμα.

Το πιο διάσημο παράδειγμα υπναγωγικής δημιουργίας έρχεται από τον κόσμο της επιστήμης, με πρωταγωνιστή τον Γερμανό χημικό Αύγουστο Κεκουλέ (Friedrich August Kekulé). Καθώς τον έπαιρνε ο ύπνος, ο Κεκουλέ είδε μπροστά στα μάτια του ένα σμήνος ατόμων που στροβιλίζονταν σε έναν τρελλό χορό. Τα άτομα μπλέκονταν μεταξύ τους και σχημάτιζαν φίδια, μέχρι που κάποια στιγμή, ένα από αυτά τα φίδια γράπωσε την ουρά του και την κατάπιε. Ο Κεκουλέ πέρασε όλη την υπόλοιπη νύχτα προσπαθώντας να καταλάβει τί ήθελε να πει το φίδι και κατέληξε στην ανακάλυψη του δακτυλίου του βενζολίου και των κυκλικών υδρογονανθράκων γενικότερα, η ύπαρξη των οποίων διέφευγε μέχρι τότε από τους επιστήμονες, καθώς πίστευαν ότι όλα τα μόρια είναι ευθύγραμμοι σχηματισμοί ατόμων. Λένε ότι το κυκλικό βενζόλιο είναι η πιο εντυπωσιακή πρόβλεψη στην ιστορία της οργανικής χημείας, την οποία άλλαξε συθέμελα μαζί  με την γερμανική χημική βιομηχανία και τον κόσμο ολόκληρο. Το όνειρο του Κεκουλέ υπάρχει και σε βίντεο:

Κι αν δεν πεισθήκατε ακόμα για την χρησιμότητα των ονείρων, σας λέω ότι ο Ρώσος χημικός Ντμίτρι Μεντελέγιεφ (Dmitri Mendeleev) σκαρφίστηκε τον περιοδικό πίνακα στον ύπνο του και ο Ηλάιας Χάου (Elias Howe) κάπου εκεί μέσα ολοκλήρωσε την κατασκευή της ραπτομηχανής. Τί άλλο θέλετε να ακούσετε για να πάτε αμέσως για ύπνο;

Εντάξει, αφού επιμένετε, συνεχίζω και λέω ότι πρωταθλητής ονείρων του 19ου αιώνα ήταν ο γάλλος καθηγητής εθνογραφίας και αφοσιωμένος ονειροπαρατηρητής, Μαρί Ζαν Λεόν Κοκ, βαρόνος ντ’Ερβέ ντε Ζυσερώ και μαρκήσιος του Σαιν-Ντενύ (Marie-Jean-Léon Lecoq, Baron d’Hervey de Juchereau, Marquis d’Hervey de Saint-Denys). Γεννήθηκε το 1822, σε ηλικία 14 χρονών ξεκίνησε να κρατάει ημερολόγιο με τα όνειρά του, με αποτέλεσμα να  γεμίσει 22 σημειωματάρια, τα οποία τελικά εξέδωσε το 1867 σε ένα βιβλίο με τον τίτλο Les rêves et les moyens de les diriger (Τα όνειρα και πώς να τα κατευθύνετε). Ο μαρκήσιος ήταν ο πρώτος που δοκίμασε να καθοδηγήσει τα όνειρά του και να τα συνδέσει με τις αισθήσεις του, ένεκα που εκτός από περιέργεια, είχε στη διάθεσή άφθονο ελεύθερο χρόνο και υπηρετικό προσωπικό που ξαγρυπνούσε για χατήρι του ενώ εκείνος κοιμόταν.

Με τα πειράματά του, ο ντ’Ερβέ έδειξε ότι τα όνειρα είναι ταξίδια στο χρόνο και μπορούν να προκληθούν από τα ερεθίσματα (από τις μυρωδιές για παράδειγμα), που είναι δομικά στοιχεία των αναμνήσεων. Ωστόσο, αυτά τα ταξίδια δεν είναι γραμμικά, δεν ακολουθούν χρονολογικούς κανόνες, ακολουθούν μόνο τους άναρχους κανόνες της μνήμης. Η μνήμη δεν είναι κινηματογραφική ταινία, λέει ο Κλάιν, είναι μια θεατρική παράσταση αυτοσχεδιασμού στην οποία, ακολουθώντας τις πολύ γενικές υποδείξεις του σκηνοθέτη, οι διάφοροι ηθοποιοί σκαρώνουν σε κάθε παράσταση ένα διαφορετικό θεατρικό έργο.

Υποθέτω στο μεταξύ πως όλα αυτά τα προκαλώ κιόλας ενδόμυχα, τα επιδιώκω έστω και “στα τυφλά” – κατά την ρήση του Πασκάλ, η τύχη (το τυχαίο) ευνοεί τα προετοιμασμένα πνεύματα. Ή, αλλιώς ειπωμένο, δεν υπάρχει αθωότητα στο τυχαίο, γράφει η Ζυράννα και με τον τρόπο της συνοψίζει, νομίζω, σχεδόν όλα όσα είπαμε μέχρι τώρα σε μια παράγραφο.

Ποιοι είμαστε όμως όταν ονειρεύομαστε; Ο φιλόσοφος Τόμας Μέτσινγκερ (Thomas Metzinger) είπε ότι όσοι ονειρεύονται είναι στοχαστές σε σύγχυση. Το εγώ του ονείρου ταυτόχρονα ηγεμονεύει και ηγεμονεύεται από το εγώ της εγρήγορσης, αλλά παράλληλα μπορεί να μας αποκαλύψει πολλά γι’αυτό. Όποιος ονειρεύεται δεν είναι πια σε θέση να φτιάχνει λογικές αλληλουχίες δράσεων, ζει αποκλειστικά στο τώρα. Στη διάρκεια του ύπνου, το Εγώ διαλύεται στα στοιχειώδη σωματίδιά του, γράφει ο Κλάιν. Τσάκωσέ με να κοιμάμαι όρθιος και θα συναντήσεις τον πιο ευχάριστο άνθρωπο που έχεις συναντήσει ποτέ, τραγουδάει, κομμάτι αυτοσαρκαστικά και μπράβο του, ο Σίβερτ Χόγεμ (Sivert Hoyem) στον Υπνοβάτη, ένα τραγούδι που είναι δύσκολο να μην έχεις ακούσει, εκτός κι αν μόλις έπεσες απ’τον Άρη, οπότε γύρνα πίσω στην αφετηρία για το καλωσόρισμα.

Είχα έναν φοβερό πονοκέφαλο και πήγα σ’ένα σπίτι να ζητήσω βοήθεια, κάποιο παυσίπονο. Χτύπησα την πόρτα, άνοιξε ένας αγριωπός μοναχικός τύπος με πυρακτωμένα κι αβυσσαλέα μάτια και πλούσια άτακτα μαλλιά. Ο Νίτσε, σκέφτηκα με δέος, ο Φρειδερίκος Νίτσε! (Τετράδια Ονείρων, Τετάρτη, 20 Αυγούστου 1997, Αθήνα).

Καλά εντάξει, εγώ δεν έχω δει ποτέ τον Νίτσε στον ύπνο μου, όλο κάτι χαζά βλέπω κι αυτό κάτι λέει για μένα, όπως επίσης λέει ότι τα όνειρα είναι τέχνη, δεν είναι παίξε γέλασε…

Συνεχίζω με Φρόυντ και πολύ άργησα. Ο πατέρας της ψυχανάλυσης λοιπόν, επέμενε ότι τα όνειρα είναι ένας τρόπος να ικανοποιούμε τις καταπιεσμένες, ως επι το πλείστον σεξουαλικές, επιθυμίες μας, το σοκαριστικό περιεχόμενο των οποίων μας σερβίρεται κρυπτογραφημένο, ούτως ώστε να μη σηκωθούμε στη μέση της νύχτας και χώσουμε το κεφάλι μας μέσα σε κανέναν κουβά με παγωμένο νερό. Από τότε χύθηκε πολύ μελάνι, ως γνωστόν. Κάποιοι συμφώνησαν, κάποιοι διαφώνησαν, πολλοί έφριξαν, άλλοι γέλασαν με την καρδιά τους, μέχρι σήμερα, πάντως, ουκ ολίγοι ερευνητές του εγκεφάλου και φιλόσοφοι θεωρούν ότι τα όνειρα δεν έχουν κανένα απολύτως νόημα ή, αν έχουν, αυτό είναι το προφανές, με άλλα λόγια αν βλέπεις τρένα και τούνελ στον ύπνο σου, αυτό σημαίνει ότι βλέπεις τρένα και τούνελ και τίποτα περισσότερο. Τα ορτύκια δεν φέρνουν άσχημες ειδήσεις, τα φτερωτά μυρμήγκια δεν φέρνουν τύχη και το τηγάνι δεν συμβολίζει χρηματικό πρόστιμο για τις φιλήδονες γυναίκες, όπως πίστευε ο γιατρός Αρτεμίδωρος, τον 2ο αιώνα μ.Χ.

Σε κάθε περίπτωση, η αποστολή των ονείρων είναι Καθαρτική, λέει η Ζυράννα, και στο σημείο αυτό, φίλες και φίλοι, μιας και δεν ξεμπερδεύουμε εύκολα με τα όνειρα (κι ούτε πρόκειται), λέω να πάρω έναν υπνάκο και υπόσχομαι να επανέλθω με τα καλύτερα: πειράματα Tetris, διαυγή όνειρα και γιατί είναι έτσι, αν έτσι νομίζετε… Stay tuned που λένε.

 

 

Τετράδια ονείρων 

Ζυράννα Ζατέλη

(240 σελ.)

Εκδόσεις Καστανιώτη

Αθήνα, 2017.

 

 

 

Τα Όνειρa

Ένα ταξίδι στην εσωτερική μας πραγματικότητα

Στεφαν Κλάιν

Απόδοση στα Ελληνικά: Παναγιώτης Δρεπανιώτης

(342 σελ.)

Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

Ηράκλειο, 2016.

 

The Head Trip

Adventures on the Wheel of Consciousness

Jeff Warren

387 σελ. (e-book)

Vintage

Canada, 2009.

 

 

 

Υ.Γ 1 Η (καταπληκτική) φωτογραφία του τίτλου είναι του Τάσου Βρεττού και βρίσκεται στο οπισθόφυλλο του βιβλίου Τετράδια Ονείρων, της Ζυράννας Ζατέλη.

ΥΓ 2 Παίρνω το θάρρος και αναφέρω την κυρία Ζατέλη με το μικρό της, γιατί, άθελά της, είναι πολύ φίλη μου. Έρχεται τακτικά στον ύπνο μου και πίνουμε καφέ.