Ο νους είναι πλατύτερος απ’τον ουρανό

-Έμιλυ Ντίκινσον

Ο ύπνος είναι γεμάτος θαύματα 

-Σαρλ Μπωντλαίρ

Πίστευα στα όνειρα,  πίστευα ότι σου λένε κάτι για τη ζωή κaι ότι σε ένα βαθύτερο επίπεδο  είναι πάντα αληθινά.

-Karl Ove Knausgaard, “Some Rain must fall”

 

Ξυπνάω, τεντώνομαι, φτιάχνω καφέ και ξεκινάω με ερώτηση: μήπως όμως δεν ισχύει τίποτα από τα προηγούμενα; Μήπως, δηλαδή, τα όνειρα δεν είναι άχρηστα, συμβολικά ή προφητικά, αλλά ένα είδος εκπαίδευσης για το μέλλον; Η έρευνα σε αυτό το ερώτημα απαντάει καταφατικά κι όποιος έχει παίξει Tetris, το ξέρει. Το 2001, ο βιοχημικός Ρόμπερτ Στίκγκολντ (Robert Stickgold) έκανε το πείραμα στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ, βάζοντας 27 ανθρώπους να παίζουν Tetris στο εργαστήριό του για μερικές ώρες την ημέρα. Αυτό που συνέβη στους συμμετέχοντες, όπως άλλωστε μπορούμε να βεβαιώσουμε και όλοι οι προφέσορες του εν λόγω παιχνιδιού, ήταν ότι άρχισαν να βλέπουν τουβλάκια στον ύπνο τους. Το ενδιαφέρον είναι ότι όσο λιγότερη πείρα είχαν οι παίκτες, τόσο περισσότερο έβλεπαν στον ύπνο τους τουβλάκια και το ακόμα πιο ενδιαφέρον είναι ότι το ίδιο συνέβη και σε ανθρώπους που έπασχαν από αμνησία: ενώ για εκείνους το παιχνίδι ήταν κάθε μέρα καινούργιο, στον ύπνο τους έβλεπαν κι αυτοί τουβλάκια, πράγμα που σημαίνει ότι τα όνειρα δεν είναι μια παθητική αναπαράσταση εικόνων, απομεινάρια μιας μέρας, όπως ποιητικά το είχε θέσει ο Φρόυντ, αφού οι άνθρωποι με αμνησία δεν μπορούν να τα συγκρατήσουν στη μνήμη τους, αλλά κάτι άλλο, κάτι που κανένας πριν τον Στίκγκολντ δεν είχε καταφέρει να δείξει: τα όνειρα είναι πεδίο εξάσκησης, σχολή δεξιοτεχνίας! Παρατηρούμε τους εαυτούς μας να κάνουμε κάτι, ακονίζουμε τις δεξιότητες μας, χωρίς καν να το συνειδητοποιούμε, γράφει ο Γουόρεν και η δικαίωση του υπναρά είναι γεγονός: κοιμάμαι άρα μαθαίνω!

Παρ’όλα αυτά, αν και βρισκόμαστε στο 2018, κανείς δεν μπορεί να μας πει με βεβαιότητα ποιες βιολογικές ανάγκες εξυπηρετεί ο ύπνος. Η κοινότυπη (και ολίγον τι βαρετή) υπόθεση ότι ο ύπνος χρησιμεύει για την ξεκούραση του σώματος είναι μόνο εν μέρη σωστή -στη φάση REM, άλλωστε, καταναλώνει κανείς πολλή περισσότερη ενέργεια απ’αυτήν που καταναλώνει όταν κάθεται μπροστά στην τηλεόραση. Ο ύπνος είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια φάση ανάπαυσης κατά την οποία ο εγκέφαλος αναζωογονείται. Ενόσω το σώμα ηρεμεί, οι δεξιότητες διευρύνονται, οι μνήμες σταθεροποιούνται, η προσωπικότητα μεταβάλλεται, γράφει ο Κλάιν. Τότε όμως γιατί βλέπουμε τα ίδια πράγματα ξανά και ξανά; Γιατί βλέπω συνέχεια στον ύπνο μου ότι δίνω εξετάσεις τόσα χρόνια μετά το τέλος των εξετάσεων; Ο Κλάιν απαντά και σε αυτό: Η μνήμη είναι μηρυκαστική, γράφει. Τα επαναλαμβανόμενα όνειρα αποκαλύπτουν με ποιον τρόπο εντάσσονται τα νέα βιώματα στο πλέγμα των εμπειριών μας. Τα δε καθοριστικά βιώματα σφραγίζουν τα όνειρά μας επί χρόνια. Στα όνειρα βλέπουμε πόσο αργά μεταβάλλεται η αντίληψή μας για τον εαυτό μας και για τον κόσμο

Και κάπως έτσι φτάνουμε στο καλύτερο: στα διαυγή (lucid) ή αλλιώς συνειδητά όνειρα. Ο Αριστοτέλης ήταν ο πρώτος που τα ανέφερε κι όταν κάμποσους αιώνες αργότερα, ο νομπελίστας φυσικός Ρίτσαρντ Φάυνμαν (Richard Feynman) είδε το πρώτο του συνειδητό όνειρο, δεν ήξερε ότι οι θιβετιανοί μοναχοί εξασκούνται στην τέχνη από τον 8ο αιώνα μ.Χ. O Φάυνμαν αγνοούσε επίσης την ύπαρξη του βιβλίου του 1746 με τίτλο Η τέχνη του να γίνετε ευτυχισμένος με τα όνειρα, αγνώστου πατρός, ή το προαναφερθέν βιβλίο του μαρκήσιου ντ’Ερβέ, στο οποίο τα όνειρα που αναγνωρίζει ο κοιμώμενος ως όνειρα και μπορεί να τα επηρεάσει κατά βούληση, ο μαρκήσιος τα βαφτίζει διαυγή και περιγράφει αναλυτικά τρόπους για να τα βιώσει κανείς.

Για πολλά χρόνια, κανένας σοβαρός επιστήμονας πλην του Φάυνμαν δεν καταδεχόταν να πάρει τα διαυγή όνειρα στα σοβαρά, κυρίως λόγω της ενασχόλησης διαφόρων τσαρλατάνων με το άθλημα, μέχρι που το 1975 δυό ψυχολόγοι, ο Κηθ Χερν (Keith Hearne) και ο Άλαν Γουέρσλυ (Alan Worsley) σκέφτηκαν πως όταν κάποιος βλέπει ένα διαυγές όνειρο, θα πρέπει να μπορεί να στείλει ένα κάποιο μήνυμα μέσα από τον ύπνο του και να το δηλώσει. Και είχαν δίκιο! Στα πειράματα που έγιναν με τον Γουέσλυ στο ρόλο του πειραματόζωου, διαπίστωσαν ότι πράγματι, ο κοιμόμενος μπορεί να στείλει μηνύματα – ο Γουέσλυ κουνούσε τα μάτια του οχτώ φορές προς τα δεξιά και οκτώ προς τα αριστερά (αν και δεν ξέρω πώς γίνεται αυτό), όπως είχε συμφωνήσει με τον συνεργάτη του. Σε μετέπειτα πειράματα διαπιστώθηκε ότι όσοι βλέπουν διαυγή όνειρα μπορούν να δηλώσουν την κατάσταση τους ακόμα και κρατώντας την ανάσα τους (άκουσον άκουσον!). Τα επιπλέον αποτελέσματα της έρευνας του ψυχολόγου του πανεπιστημίου του Στάνφορντ, Στήβεν ΛαΜπερζ (Stephen LaBerge), που δημοσιεύθηκαν το 1981 (σε σοβαρά επιστημονικά περιοδικά, όχι στο Κυνήγι και Ψάρεμα), δεν αφήνουν καμμιά αμφιβολία ότι τα συνειδητά όνειρα είναι δυνατά. Στο συνειδητό όνειρο, γράφει ο Κλάιν, βυθιζόμαστε σε μια πραγματικότητα την οποία κατασκευάσαμε εμείς. Μπορείς να κάνεις πειράματα, να πετάξεις, να περάσεις μέσα από τοίχους, να συνομιλήσεις με τον αγαπημένο σου συγγραφέα, γνωρίζοντας ότι όλα αυτά είναι ψευδαίσθηση. O ψυχολόγος Ρόμπερτ Ορνστάιν (Robert Ornstein) συμφωνεί και επαυξάνει: Τα διαυγή όνειρα δείχνουν ότι οι δυνατότητες της ανθρώπινης συνείδησης είναι πολύ μεγαλύτερες απ’ότι νομίζαμε, λέει, enter Ζυράννα:

[…] Και μου λεγε τώρα η Ελένη, “Να περιμένεις, θα σε πάρει, της είπα πως είσαι εδώ και θα σε πάρει κι εσένα.”, κι εμένα με έπιανε τρόμος, σάστισμα μεγάλο, πανικός: να με πάρει στο τηλέφωνο η μαμά πεθαμένη;! Όχι έλεγα, δεν θ’αντέξω να την ακούσω πεθαμένη, σε εμένα έρχεται αλλιώς, έρχεται στον ύπνο μου, την βλέπω εκεί, την ακούω εκεί, δεν υπάρχει λόγος να μου τηλεφωνήσει κιόλας. Διότι αυτό το τηλεφώνημα το εννοούσαμε, η Ελένη κι εγώ, κυριολεκτικά, πραγματικότατα, όχι τρόπος του λέγειν. Ότι δηλαδή θα χτυπήσει ντριιιν το τηλέφωνο, θα το σηκώσω και θ’ακούσω τη φωνή της μάνας μου, γνωρίζοντας -κι εγώ κι εκείνη- πως είναι πεθαμένη. Ήθελα να τα βάλω με την αδελφή μου, και τα έβαλα. “Άλλη δουλειά δεν είχες βρε Νίτσα; Να της πεις τέτοιο πραγμα της γυναίκας; Την ξέρω πιο καλά από σένα, την έχω γεννήσει, θα τσακιστεί από υποχρέωση να το κάνει, θα μπει σε δύσκολη θέση, ασ’την ν’αναπαυθεί! (Δευτέρα 26 Απριλίου 1999)

Αυτό εγώ το λέω διαυγές όνειρο, έστω και αν με την αυστηρή έννοια του όρου δεν είναι – σκασίλα μου. Για την ακρίβεια, το λέω αξιοζήλευτο διαυγές όνειρο με απρόσμενο χιούμορ και ο Κάρλος ο Καστανέντα (Carlos Castaneda) συμφωνεί μαζί μου, πάω στοίχημα.

Είμαστε πεπεισμένοι ότι τα δεδομένα από τις αισθήσεις μάς προσφέρουν τη μόνη σωστή εικόνα του κόσμου. Αυτήν την εμμονή, οι φιλόσοφοι την ονομάζουν “αφελή ρεαλισμό” και ένα από τα πιο σημαντικά ευρήματα των γνωστικών νευροεπιστημών είναι ότι όλα όσα βιώνουμε σαν πραγματικότητα, ο κόσμος εκεί έξω δηλαδή, δεν είναι παρά μια αναπαράσταση που φτιάχνεται μέσα στο κεφάλι μας. Το πράγμα έχει ως εξής: Τα εξωτερικά ερεθίσματα που συλλαμβάνουν τα αισθητήρια όργανα κατευθύνονται σε μια δομή του εγκεφάλου που ονομάζεται φλοιός. Εκεί συναρμολογούνται και όχι μόνο· ερμηνεύονται κιόλας. Η ερμηνεία αυτή, βασίζεται σε ένα δεύτερο κύμα πληροφοριων, που προέρχεται όχι από όσα βλέπουμε, αλλά από όσα περιμένουμε να δούμε, και συχνά απ’όσα θέλουμε να δούμε. Αυτή η ροή πληροφοριών πηγάζει τόσο από τις αναμνήσεις του παρελθόντος, όσο και από την κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε τώρα. Με άλλα λόγια, αρχιτέκτονες της πραγματικότητας είμαστε εμείς οι ίδιοι. Δεν βλέπουμε αυτό που είναι, αλλά αυτό που είμαστε, είπε κάποτε η Αναΐς Νιν (Anaïs Nin), παραφράζοντας, τολμώ να πώ, (ποιον άλλον;) τον Μαρσέλ Προυστ (Marcel Proust), που έλεγε ότι δεν χρειαζόμαστε καινούργια τοπία, χρειαζόμαστε καινούργια μάτια

[…] Αλλά το συναρπαστικότερο που ακολούθησε δεν θα μπορούσε να το περιγράψει καμμιά ανθρώπινη γλώσσα, ούτε η πιο ταλαντούχος πέννα. Κοίταζα τον ουρανό σε κάθετη μορφή -αχ, πώς να το πω, πώς λέγονται πράγματα που δεν λέγονται, που μόνο στα όνειρα συμβαίνουν και είναι ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ!  (Τετράδια Ονείρων, Τρίτη 26 Ιανουαρίου 1999)

Όταν ο Γκρέγκορ Σάμσα ξύπνησε ένα πρωινό από κακό όνειρο, βρέθηκε στο κρεββάτι του μεταμορφωμένος σε γιγάντια κατσαρίδα…Ο Φραντς Κάφκα (Franz Kafka), μεγάλος τεχνίτης των ονείρων κι αυτός, έγραψε τη Μεταμόρφωση το 1912, τη χρόνια που είδε στον ύπνο του ότι το σώμα του ήταν γεμάτο κλειδαριές στις οποίες περιστρέφονταν κλειδιά. Αν και η Μεταμόρφωση δεν ήταν όνειρο, μας το διευκρίνησε, ο Κάφκα έλεγε ότι τα κειμένα του ήταν απεικόνιση της ονειρικής, εσωτερικής του ζωής. Το έργο του Κάφκα, θα ήταν αδιανόητο χωρίς τα όνειρά του, γράφει ο Κλάιν. Το ίδιο μας λέει και η Ζυράννα, με τον χρυσοσκότεινο, σαγηνευτικό, μεταρσιωτικό, διακόσια-επίθετα-μετά-και-με-μια-λέξη απαράμιλλο τρόπο της, επαληθεύοντας ταυτόχρονα την συναδελφό της, την Μάργκαρετ Άτγουντ (Margaret Atwood), που λέει ότι το γράψιμο είναι ένα είδος νεκρομαντείας, μια συνομιλία με τους νεκρούς, μια επιθυμία να κάνει κανείς το επικίνδυνο ταξίδι στον Κάτω Κόσμο και να φέρει πίσω κάτι ή κάποιον, ταξίδι που απ’ότι φαίνεται, η Ζυράννα το έχει κάνει Κολιάτσου-Παγκράτι και πείθει κι εμάς ότι είναι εύκολο, ενώ δεν είναι.

Κύριοι, ας μάθουμε να ονειρευόμαστε και ίσως τότε βρούμε την αλήθεια, είπε ο Αύγουστος (ο) Κεκουλέ κι εδώ σας αφήνω και πάω για εξάσκηση. Στο μαξιλάρι μου, με περιμένει η φράση της Ζυράννας, αυτή που λέει: νά μείνεις ἄγρυπνη ἐν ὅσῳ θά ὀνειρεύομαι, νά μείνεις ἄγρυπνη.

 

Τετράδια ονείρων 

Ζυράννα Ζατέλη

(240 σελ.)

Εκδόσεις Καστανιώτη

Αθήνα, 2017.

 

 

 

 

 

Τα Όνειρα

ΕΝΑ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΜΑΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ 

Stefan Klein

Απόδοση στα Ελληνικά: Παναγιώτης Δρεπανιώτης

(342 σελ.)

Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης

Ηράκλειο, 2016.

 

 

 

The Head Trip

Adventures on the Wheel of Consciousness

Jeff Γουόρεν

387 σελ. (e-book)

Vintage

Canada, 2009.

 

 

 

Υ.Γ. 1 Η καταπληκτική φωτογραφία του τίτλου είναι του Τάσου Βρεττού και βρίσκεται στο οπισθόφυλλο του βιβλίου Τετράδια Ονείρων, της Ζυράννας Ζατέλη.

Υ.Γ. 2 Παίρνω το θάρρος και αναφέρω την κυρία Ζατέλη με το μικρό της, γιατί, άθελά της, είναι πολύ φίλη μου. Έρχεται τακτικά στον ύπνο μου και πίνουμε καφέ.

Υ.Γ. 3 Εδώ παρακάτω εσωκλείω τη λίστα με τα τραγούδια που άκουγα ενόσω έγραφα αυτές τις σοφίες. Καλή διασκέδαση.