Η ανατολική τέχνη διαθέτει εξαιρετικά έργα τέχνης και μεγάλη ζωγραφική που επηρέασε και εξακολουθεί να επηρεάζει τους καλλιτέχνες σε όλη την υφήλιο. Είναι πολύ γνωστή η ιστορία των ιαπωνικών χαρακτικών που επηρέασαν την δυτική ζωγραφική στα τέλη του 19ου αιώνα με τρόπο που δε θα ήταν ποτέ ξανά η ίδια.

Στο άρθρο αυτό θα παρουσιάσουμε ένα μέρος της ζωγραφικής αυτής,  την τεχνοτροπία του sumi-e. Sumi-e σημαίνει κατά λέξη «εικόνα από μελάνι».  Είναι η τέχνη της μονοχρωματικής ή ολιγοχρωματικής ζωγραφικής με μελάνι σε χαρτί που αναπτύχθηκε στην Άπω Ανατολή και ιδιαίτερα στην Ιαπωνία.

Οι ρίζες της τεχνοτροπίας προέρχονται από την Κίνα. Η χρήση της μονοχρωμίας ως αισθητικής εμφανίζεται από τον 6ο αιώνα μ.Χ. και οφείλει πολλά στην καλλιγραφία ως τέχνη αλλά και τεχνική και νοοτροπία. Η καλλιγραφία ήταν μία από τις έξι τέχνες που όφειλε να μάθει ένας ευγενής και αποτελούσε την τελειότερη έκφραση του χαρακτήρα ενός ατόμου. Η καλλιγραφία θεωρούνταν ότι συμπυκνώνει την ευρυμάθεια, το συναίσθημα, την καλλιτεχνική ευαισθησία και την ηθική ενός χαρακτήρα σε λίγες μόλις πινελιές. Από την καταγραφή του ανθρώπινου χαρακτήρα στο χαρτί μέσω του πινέλου και από το μαύρο της μελάνης και το λευκό του χαρτιού ξεκίνησε η εκτίμηση της μονοχρωμίας ως αισθητικής.

Από τον 6ο αιώνα και εξής υπήρξαν οι συνθήκες που ευνόησαν την ανάπτυξη της ζωγραφικής με μελάνη όπως η αναβάθμιση της θέσης του καλλιτέχνη στην κοινωνική ζωή της Κίνας, η εισροή ξένων πολιτιστικών στοιχείων και  η εξάπλωση του Βουδισμού. Μέχρι το τέλος του 10ου αιώνα μ.Χ. το sumi-e, όπως και μία πλειάδα τεχνών, είχαν αποκρυσταλλωθεί στην βασική τους μορφή.

Ο παράγοντας που βοήθησε στην διάδοση της ζωγραφικής με μελάνη ήταν ο Βουδισμός. Στον Ζεν Βουδισμό αναπτύχθηκε μία λιτότερη παραλλαγή του Sumi-e καθώς η ζωγραφική μετατράπηκε από ασχολία σε μέσο διαλογισμού. Η διαδικασία του διαλογισμού αντικαταστάθηκε από την σχεδίαση ενός πίνακα, και η επιτυχία ή αποτυχία του πίνακα εξαρτιόταν περισσότερο από την πράξη της ζωγραφικής παρά από τον καθαυτό σχεδιασμό του: η έμπνευση περνούσε από το μυαλό στο χαρτί σα να μη χρησιμοποιούνταν πινέλο, με τρόπο ώστε να καταγραφεί στο χαρτί η ψυχή και η ουσία του πράγματος και όχι η εξωτερική του εμφάνιση.

Ο Ζεν Βουδισμός διαδόθηκε σε όλη την Άπω Ανατολή και μαζί της η ζωγραφική σε μελάνη. Οι πολιτιστικές ανταλλαγές μεταξύ των κρατών της Άπω Ανατολής οδήγησαν στην διάδοση του sumi-e και στην Ιαπωνία, όπου η ζωγραφική καλλιεργήθηκε με βάση την εκεί αισθητική και νοοτροπία. Ως αποτέλεσμα αναπτύχθηκε το ιαπωνικό στυλ, βασική γραμμή του οποίου είναι η λιτότητα στην σύνθεση. Ο Ζεν Βουδισμός διαδόθηκε ιδιαίτερα στην τάξη των Σαμουράι. Οι πολεμιστές ανακάλυψαν ότι η πολεμική τους ετοιμότητα ακονιζόταν μέσω της πρακτικής του Ζεν καθώς εξασκούσαν την αυτοπειθαρχία τους. Παρομοίως αγαπήθηκε και το sumi-e, καθώς η συγκεκριμένη τεχνοτροπία έχει κοινά χαρακτηριστικά με τις πολεμικές τέχνες: τον έλεγχο στην κίνηση του χεριού και του σώματος, την συγκέντρωση στη διάρκεια της διαδικασίας την αποφασιστικότητα στην πράξη και το απόλυτο δώσιμο την στιγμή της εκτέλεσης.

Πινέλα

Για την ζωγραφική χρησιμοποιούνται τέσσερα μέσα, οι «τέσσερις θησαυροί» του ζωγράφου: το πινέλο, η μελάνη, το suzuri και το χαρτί. Τα πινέλα υπάρχουν σε όλα τα μεγέθη, από τα πολύ λεπτά ως τα πολύ χοντρά. Το σχήμα του όμως παραμένει το ίδιο και ανάλογα με το πώς θα χρησιμοποιηθεί, το ίδιο πινέλο μπορεί να αποδώσει πολύ λεπτές ή πολύ φαρδιές γραμμές – ακόμη και γραμμές που αυξομειώνονται στην ίδια κίνηση.

Η παραδοσιακή μελάνη της ανατολίτικης ζωγραφικής φτιάχνεται σε σχήμα ράβδου. Η μαύρη μελάνη είναι φτιαγμένη από κάρβουνο και ζωική κόλλα. Υπάρχουν και χρωματιστές ράβδοι μελάνης για τις περιπτώσεις που χρησιμοποιείται χρώμα και φτιάχνονται από ορυκτές ουσίες και κόλα. Μία μικρή ράβδος μπορεί να αποδώσει μεγάλες ποσότητες μελάνης. Επάνω στην μελάνη απεικονίζονται συχνά διάφορα σχέδια.

Suzuri και μελάνη

Το suzuri είναι το εργαλείο που χρησιμοποιείται για να μετατραπεί η μελάνη από στερεή σε υγρή μορφή. Πρόκειται για μία λίθινη επιφάνεια η οποία στην απλούστερη της μορφή είναι ορθογώνια, με βάθυνση στο ένα μέρος της για να συγκεντρώνεται η μελάνη. Ωστόσο, πολλά suzuri δημιουργούνται τα ίδια ως έργα τέχνης με περίτεχνα σκαλίσματα  και διακοσμήσεις. Ρίχνοντας μερικές σταγόνες νερό στην λίθινη επιφάνεια και τρίβοντας την ράβδο της μελάνης δημιουργείται η μελάνη σε υγρή μορφή. Ο χρόνος που χρειάζεται η μελάνη για να τριφτεί  χρησιμοποιείται για την πνευματική προετοιμασία του καλλιτέχνη πριν την δημιουργία. Κάνοντας την ίδια ρυθμική, επαναλαμβανόμενη κίνηση τον βοηθά ώστε να συγκεντρωθεί και να αποδώσει καλύτερα τις δυνάμεις του στο χαρτί.

Το χαρτί αναφέρεται πολύ συχνά ως «ρυζόχαρτο». Είναι φτιαγμένο συνήθως από βαμβάκι ή άλλα φυτά και έχει χαρακτηριστική υφή, ενώ η απορροφητικότητα του βοηθάει και ταυτόχρονα υπαγορεύει τον σχεδιασμό του πίνακα. Το ριζόχαρτο επιτρέπει μόνο μια κίνηση για κάθε πινελιά ˙ κάθε απόπειρα επικάλυψης φανερώνεται . Οι αρχαιότεροι πίνακες  Sumi-e πριν την διάδοση του χαρτιού ως μέσου είναι φτιαγμένοι επάνω σε σε ξύλο με κάλυψη λάκας ή σε μετάξι, μέσο που παραμένει αγαπητό για την ζωγραφική.

Στο Sumi-e γίνεται η χρήση του ελάχιστου για την απόδοση του μέγιστου. Χρησιμοποιείται κατά κύριο λόγο η μαύρη μελάνη η οποία αραιώνεται για να αποδοθούν με τόνους του γκρίζου οι αποχρώσεις που συναντώνται στη φύση. Η σύνθεση της εικόνας γίνεται με τον συνδυασμό των πινελιών που αποδίδουν όλους τους τόνους και με τη χρήση του κενού, αζωγράφιστου χώρου. Οι καλλιτέχνες  θα επιλέξουν να απεικονίσουν περίπου το 60% του θέματος τους και η επιλογή να μην απεικονίσει ο ζωγράφος κάτι είναι το ίδιο σημαντική με το να το παραλείψει. Το τελικό αποτέλεσμα είναι ολοκληρωμένο και αφήνει τον θεατή να συμπληρώσει μόνος του ότι δεν υπάρχει στο χαρτί.

Τα βασικά θέματα του sumi-e προέρχονται από τη φύση.  Άνθη, ζώα, τοπία και προσωπογραφίες αποτελούν τις κυριότερες κατηγορίες.

Έργο του Sengai Gibon (1750-1837)

Τα πρώτα θέματα που διδάσκεται ένας μαθητής είναι οι «Τέσσερις Ευγενείς». Πρόκειται για το μπαμπού, την ορχιδέα, την δαμασκηνιά και το χρυσάνθεμο.  Τα θέματα αυτά διδάσκονται πρώτα γιατί περιέχουν όλες τις βασικές τεχνικές που χρειάζεται να ξέρει ο νέος καλλιτέχνης. Μόλις ολοκληρώσει την πρώτη σπουδή επάνω στα τέσσερα αυτά θέματα ο μαθητευόμενος θα έχει στη διάθεση του ένα corpus βασικών τεχνικών πάνω στο οποίο θα μπορεί να προχωρήσει να χτίσει το δικό του στυλ. Ένας καλλιτέχνης επανέρχεται στους Τέσσερις Ευγενείς στη διάρκεια της καριέρας του αρκετές φορές και επανεξετάζει τα θέματα με διαφορετικό τρόπο κάθε φορά. Αν και είναι τα πρώτα που διδάσκονται, οι Τέσσερις Ευγενείς είναι τα θέματα που κατά κανόνα τελειοποιούνται τελευταία.

Ο κάθε ένας από τους τέσσερις ευγενείς έχει τον δικό του συμβολισμό. Το μπαμπού είναι το πιο αγαπητό από τα θέματα καθώς ζωγραφίζεται τόσο μόνο του όσο και σε συνθέσεις με φυτά και ζώα. Είναι το σύμβολο του καλοκαιριού αλλά και της ευζωίας, καθώς είναι πάντα πράσινο ακόμη και στην καρδιά του χειμώνα. Επειδή είναι δυνατό φυτό με γερές ρίζες συμβολίζει επίσης την ανθεκτικότητα και την προσαρμοστικότητα, με τον ίδιο τρόπο που το μπαμπού λυγίζει αλλά δεν σπάει ακόμη και στον πιο δυνατό άνεμο.

Το χρυσάνθεμο είναι το σύμβολο του φθινοπώρου. Ανθίζει τον Σεπτέμβριο όπου όλα αρχίζουν να φθίνουν καθώς ετοιμάζονται για τον χειμώνα. Είναι το σύμβολο της μακροζωίας και της αντοχής και χρησιμοποιείται σε πάρα πολλές περιστάσεις στην Ιαπωνία, με εξέχουσα θέση του ως το σύμβολο της αυτοκρατορικής οικογένειας. Ταυτόχρονα όμως είναι και το σύμβολο της αναγέννησης μέσω της επανενσάρκωσης και για αυτό τον λόγο χρησιμοποιείται και στις κηδείες.

Η δαμασκηνιά είναι το σύμβολο του χειμώνα.  Το δέντρο με τον τραχύ και στριφτό κορμό είναι αγαπητό γιατί μέσα του κρύβει την δύναμη της αναγέννησης. Τον χειμώνα εμφανίζεται ξερό μέχρι τον Ιανουάριο, όπου ανθίζει στην καρδιά του χειμώνα. Η δαμασκηνιά αντιπροσωπεύει την ελπίδα που έρχεται μέσα από την αντοχή στις δύσκολες συνθήκες.

Η ορχιδέα είναι το σύμβολο της άνοιξης. Στους τέσσερις ευγενείς δεν απεικονίζεται οποιοδήποτε είδος ορχιδέας, αλλά η ιαπωνική άγρια ορχιδέα που φύεται σε μέρη ορεινά με πολύ νερό. Η ομορφιά και η χάρη του άνθους, σε συνδυασμό με το άρωμα του, το καθιστούν σύμβολο της ιδανικής γυναικείας ομορφιάς και αρετής.

Τοπίο του Ike Taiga (1723-1776)

Αγαπητά θέματα είναι εξίσου τα τοπία, υπαρκτά ή μη. Τα μακρινά τοπία και απεικονίζουν συνήθως βουνά που χάνονται μέσα στην ομίχλη – ομίχλη που επιτρέπει στο μυαλό να ξεκουραστεί και στα μάτια να επεξεργαστούν τον πίνακα με μεγαλύτερη ελευθερία από αυτή που επιτρέπει η δυτική ζωγραφική.  Το ανθρώπινο στοιχείο είναι σχεδόν ανύπαρκτο σε αυτά.

Τα μεμονωμένα δέντρα είναι επίσης δημοφιλές  θέμα. Δεύτερο πιο αγαπητό μετά την δαμασκηνιά είναι το πεύκο, όπου τα δύο αυτά δέντρα μαζί με το μπαμπού ονομάζονται «Οι Τρεις Φίλοι του Χειμώνα» καθώς παραμένουν πράσινα παρόλο το κρύο και τις αντιξοότητες της εποχής. Το πεύκο είναι σύμβολο της σταθερότητας και της μακροζωίας. Επειδή οι πευκοβελόνες μεγαλώνουν σε ζευγάρια το πεύκο επίσης  χρησιμοποιείται και ως σύμβολο της συζυγικής ευτυχίας.

Η παιωνία είναι το σύμβολο του πλούτου και της αριστείας. Η κόκκινη παιωνία είναι η πιο περιζήτητη, ενώ η λευκή συμβολίζει τα νεαρά κορίτσια που διαθέτουν και ευστροφία και ομορφιά. Ο Ινδικός Λωτός είναι το σύμβολο της αγνότητας. Το συγκεκριμένο είδος λωτού ευδοκιμεί στα λασπόνερα, αλλά τα φύλλα και τα άνθη του ανθίζουν πάνω από αυτά ανέγγιχτα από τη βρωμιά.

Ο τίγρης και ο δράκος είναι τα αντίστοιχα σύμβολα του γιν και του γιανγκ. Πρόκειται για τις ενσαρκώσεις των αντίθετων αυτών δυνάμεων του σύμπαντος. Ο δράκος βασιλεύει στους ουρανούς ενώ η τίγρης στην γη. Τα δύο πλάσματα είναι ισάξια σε δύναμη και κανένα δεν μπορεί να κυριαρχήσει στο άλλο, όπως οι δυνάμεις του γιν και του γιανγκ  ισορροπούν στο σύμπαν.

Οι γάτες και τα άλογα είναι πολύ δημοφιλή θέματα. Εκτός από αγαπημένα κατοικίδια οι γάτες συνδέονται με τον κόσμο των πνευμάτων λόγω της ικανότητας τους να βλέπουν στο σκοτάδι. Τα άλογα συνδέονται με την δύναμη και την ταχύτητα.

Αυτοπροσωπογραφία, Katsushika Hokusai (1760-1849)

Τέλος η τεχνοτροπία του sumi-e αποδίδει πολύ ζωντανά πορτραίτα. Ακριβώς επειδή η τεχνοτροπία παραλείπει τα περιττά στοιχεία, ο ζωγράφος συγκεντρώνεται κυρίως στα στοιχεία του χαρακτήρα του ατόμου που είναι μοναδικά σε αυτόν.

Η τεχνοτροπία του Sumi-e είναι βαθιά ριζωμένη στην παράδοση. Αυτό δεν σημαίνει ότι παραμένει στατική. Οι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν τις τεχνικές που έχουν μάθει για να διευρύνουν το ρεπερτόριο τους, ενώ η ενασχόληση με σύγχρονα θέματα εξελίσσει και την ίδια την τεχνοτροπία. Έτσι έχουμε για παράδειγμα αστικά τοπία ή αρχαιότητες ως θέματα. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες είναι οι απεικονίσεις χαρακτήρων της ποπ κουλτούρας, όπου οι αρχαία τέχνη του Sumi-e συναντά το κόμικ και τον κινηματογράφο.

Σκοπός του sumi-e δεν είναι να αποδώσει με ακρίβεια ένα θέμα, αλλά να παρουσιάσει την ουσία ενός θέματος. Αυτό πραγματοποιείται μέσω της λιτότητας στην απόδοση: οι λεπτομέρειες παραλείπονται και κάθε πινελιά πραγματοποιείται με συγκεκριμένο νόημα και στόχο. Δεν υπάρχει η δυνατότητα να σβηστεί ένα λάθος  καθώς το μελάνι ποτίζει το χαρτί και το αποτύπωμα της πινελιάς παραμένει στο τελικό αποτέλεσμα και η σύνθεση, είτε πετυχαίνει είτε όχι. Με αυτόν τον τρόπο η ζωγραφική παρομοιάζεται με την ίδια την ζωή: δεν υπάρχει η δυνατότητα να γυρίσεις πίσω και να διορθώσεις ένα λάθος σα να μην έγινε. Μπορείς να προχωρήσεις και εάν χρειαστεί, να αρχίσεις την προσπάθεια πάλι από την αρχή.