Από τον Γιώργο Ξανθάκη

 

ΣΤΑΛΚΕΡ (1979)του Αντρέι Ταρκόφσκι

Μυθοπλασία, ΕΣΣΔ, 1979, έγχρ. και α/μ, 160’

Σκηνοθεσία: Α. Ταρκόφσκι. Σενάριο: Α. & Μ. Στρουγκάτσκι (βασισμένο στο μυθιστόρημα «Πικνίκ δίπλα στο δρόμο») Φωτογραφία: Α. Κνιαζίνσκι Μουσική: Έ. Αρτέμιεφ, Μπετόβεν, Ραβέλ Μοντάζ: Λ. Φειγκίνοβα Καλλιτεχνική διεύθυνση: Α. Ταρκόφσκι Ηθοποιοί: Α. Καιντανόφσκι, Ν. Γκρίνκο, Α. Σολονίτσιν, Ά. Φρίντλιχ

Παραγωγή / Διανομή: Mosfilm

Βραβεία: Οικουμενικό βραβείο στο Φεστιβάλ Καννών 1980

Αισθάνεται κανείς δέος, κάθε φορά που έρχεται σε επαφή με το έργο του Αντρέι Ταρκόφσκι, του μεγαλύτερου ποιητή της εικόνας, από καταβολής κινηματογράφου. Ίσως μόνο με τον Μπέργκμαν, τον Κουροσάβα ή τον Γουέλς είναι δυνατόν να συγκριθεί αυτός ο μέγιστος καλλιτέχνης. Παρότι έχει γυρίσει μόνο επτά ταινίες, είναι τέτοια η καλλιτεχνική τους αξία που δικαιωματικά κατέχει μια θέση στο πάνθεον των κινηματογραφικών δημιουργών. Επτά ταινίες –επτά αριστουργήματα –  μαρτυρίες της βαθιά αισθαντικής ψυχής του, ένα έργο οριακό και θεμελιώδες.

Ο «ΣΤΑΛΚΕΡ» έχει το προσχηματικό περίγραμμα της επιστημονικής φαντασίας  (όπως και το «Σολάρις»),με τη διαφορά ότι εδώ έχει εξαλειφθεί κάθε χρήση εφέ. Το ντεκόρ είναι απογυμνωμένο από κάθε στοιχείο εντυπωσιασμού, είναι λιτό, αλλά αποπνέει μια μυστηριακή σαγήνη.

ΣΤΑΛΚΕΡ σημαίνει οδηγός, ξεναγός και είναι αυτός που σε ένα απροσδιόριστο δυστοπικό μέλλον, μετά από μια οικολογική καταστροφή, αναλαμβάνει να οδηγήσει ένα συγγραφέα χωρίς έμπνευση και ένα φυσικό επιστήμονα, που φιλοδοξεί να κερδίσει το Νόμπελ, στην απαγορευμένη «Ζώνη» και στο «Δωμάτιο» όπου πραγματοποιούνται όλες οι κρυφές ανθρώπινες επιθυμίες.

Αφού περνούν διάφορα εμπόδια φτάνουν στο κατώφλι του «Δωματίου», αλλά δεν έχουν το ψυχικό σθένος να προχωρήσουν στο εσωτερικό του. Αποδεικνύονται όντα ατελή και φοβισμένα από  τις πιθανές συνέπειες της εισόδου στον άγνωστο εσωτερικό τους κόσμο. Τελικά αποφασίζουν να μην κάνουν το τελικό βήμα και γυρίζουν πίσω. Όταν επιστρέφουν στο καφενείο από όπου ξεκίνησαν μένουν έκπληκτοι βλέποντας τη γυναίκα του Στάλκερ, μια γυναίκα με άρρωστο παιδί, που πέρασε τόσες ταλαιπωρίες εξ αιτίας του άντρα της να τον περιμένει με αφοσίωση. Είναι μια αφοσίωση έξω από κάθε ψεύτικο συναισθηματισμό, σχεδόν μεταφυσική. Είναι το θαύμα της πίστης, η άδολη αγάπη χωρίς ανταπόδοση, η μόνη ελπίδα για την ευτυχία του ανθρώπου.

Στο βασικό πρόσωπο της ταινίας, τον Στάλκερ, αναγνωρίζουμε τον μόνιμο ήρωα όλων σχεδόν των δημιουργιών του Ταρκόφσκι, και ουσιαστικά το alter ego του ίδιου του σκηνοθέτη. Από τον Αντρέι Ρουμπλιόφ, στον ψυχολόγο Κέβιν του «Σολάρις», στον σαραντάχρονο άρρωστο άνδρα του «Καθρέφτη», στον συγγραφέα Αντρέι της «Νοσταλγίας», στον δημοσιογράφο Αλεξάντερ της «Θυσίας». Είναι η εμμονή του στον υπερευαίσθητο άνθρωπο, που δεν μπορεί να προσαρμοστεί πρακτικά στη ζωή και θλίβεται από την δυστυχία που βλέπει γύρω του. Όντας εξωτερικά αδύναμος κρύβει μέσα του μια βαθιά πνευματικότητα , μια ανιδιοτελή διάθεση για προσφορά στον κόσμο , μια διαρκή ενατένιση στην Ουτοπία.

Ο Στάλκερ είναι ένας πάσχων ντοστογιεφσκικός ήρωας ,ένας άνθρωπος σε διαρκή πνευματική κρίση. Περνά από στιγμές απόγνωσης όταν κλονίζεται η πίστη του, όμως κάθε φορά συνέρχεται με ανανεωμένη την συναίσθηση της κλίσης του να υπηρετεί τους ανθρώπους που έχασαν κάθε ελπίδα και αυταπάτη.

Ο συγγραφέας επιχειρεί το ταξίδι στην «Ζώνη» για να ξαναβρεί την χαμένη του έμπνευση και ο φυσικός επιστήμονας για να δικαιώσει τον ντετερμινιστικό ορθολογισμό του. Η έλξη του μυστηρίου και του αγνώστου τους φέρνει κοντά στο «Δωμάτιο» αλλά ο τρόμος του υπερκόσμιου τους καθιστά αδύναμους να εκπληρώσουν τον σκοπό τους. Τελικά  δεν βρίσκουν οριστική απάντηση στην αναζήτηση των μυστικών του κόσμου, της ζωής και της αιτίας της ανθρώπινης ύπαρξης.

Ωστόσο αυτό που πραγματικά τους ξαφνιάζει , το «αληθινό θαύμα» που αναζητούσαν στην «Ζώνη» είναι μπροστά τους. Είναι  η οικογένεια του Στάλκερ , δυστυχισμένη και ταλαιπωρημένη εξωτερικά,  αλλά γεμάτη πίστη και εσωτερική δύναμη .

Στο τεχνικό μέρος της ταινίας ο Ταρκόφσκι αποφεύγει τον ακραίο φορμαλισμό του «Καθρέφτη» ακολουθώντας μια γραμμική αφήγηση με λίγα και μεγάλης διάρκειας πλάνα. Έτσι κρατά ένα εξαιρετικό εσωτερικό ρυθμό, ενώ η κάμερα εξερευνά με ευαισθησία και λυρισμό το υπέροχο μουχλιασμένο ντεκόρ της «Ζώνης». Η έξοχη φωτογραφία μετεωρίζεται στα όρια του έγχρωμου και του ασπρόμαυρου  με εικόνες υπερβατικές, αλλά άρρηκτα δεμένες στο νοηματικό ιστό της ταινίας. Το νερό εισβάλλει από παντού , μουσκεύει το τοπίο , κινείται ακατάπαυστα. Είναι το ζωοποιό και ταυτόχρονα αποσαθρωτικό στοιχείο που ενορχηστρώνει τον αέναο κύκλο της ζωής, την φευγαλέα μεταβλητότητα και την ατέρμονη διαδικασία της φύσης.

O Ταρκόφσκι συνθέτει αργά, τελετουργικά τους μεταφυσικούς οραματισμούς του με την ευαίσθητη κάμερα του να αιχμαλωτίζει και τον παραμικρό κόκκο ύλης και να αναδεικνύει την βιταλιστική της δύναμη.

Ο ίδιος ο Ταρκόφσκι λέει για την ταινία: «Νομίζω ότι στο «Στάλκερ» ένοιωσα πρώτη φορά την ανάγκη να δείξω καθαρά και ξάστερα  πως η υπέρτατη αξία , που κινεί , όπως λέγεται , το βίο του ανθρώπου ,είναι μια αξία που δε τη θέλει η ψυχή του».

 

 

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΑΝΘΑΚΗΣ – βιογραφικό: 

Ζω και εργάζομαι στη νεοκλασική Ερμούπολη της Σύρου. Στη διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών οφείλω το ζην, στο σινεμά το ευ ζην. Συμμετείχα στην δημιουργία κινηματογραφικής λέσχης στη Σύρο, στη διοργάνωση του προγράμματος «ΠΑΜΕ ΣΙΝΕΜΑ» στα σχολεία των Κυκλάδων, συντάσσω την εβδομαδιαία κινηματογραφική σελίδα «Σινεπιλογές» στην Κυκλαδίτικη εφημερίδα «ΚΟΙΝΗ ΓΝΩΜΗ» και διαχειρίζομαι κινηματογραφικά ιστολόγια και ομάδες. Την εμβάθυνση μου στο σινεμά την οφείλω στους Γιάννη Μπακογιαννόπουλο και Βασίλη Ραφαηλίδη που με τα κείμενα τους με έμαθαν να απολαμβάνω τα έργα των κορυφαίων auteurs. Κινητήρια δύναμη μου η ρήση του Αντρέ Μπαζέν: “Ο κινηματογράφος είναι ένα ανοικτό παράθυρο στον κόσμο”. Αγαπημένη μου ταινία παραμένει πάντα η μυθική “La strada” του Φελίνι.

Δείτε επίσης του ιδίου:

https://fermouart.gr/2018/04/25/stanley-kubrick/

Οι πιο επιδραστικοί σκηνοθέτες: Γούντι Άλεν