Από τη Ντίμη Θεοδωράκη

Μία από τις επτά τραγωδίες που έγραψε ο Αισχύλος είναι και «Ο Προμηθέας Δεσμώτης»,  η μοναδική σωζόμενη από την τριλογία του Προμηθέα (Προμηθέας Πυρφόρος, Προμηθέας Λυόμενος). Γράφτηκε στα μέσα περίπου του 5ου π.Χ. αιώνα, παρουσιάστηκε στο κοινό μετά το 475 και υπήρξαν πολλοί που αμφισβήτησαν τη γνησιότητά της λόγω του τρόπου συγγραφής της.

Το έργο λόγω του συμβολισμού του παραμένει πάντοτε σύγχρονο. Ο Προμηθέας αποτελεί σύμβολο της ελευθερίας, της δημιουργίας και του ανθρωπισμού ενάντια σε κάθε μορφής καταπίεση.

«Αποτελεί τολμηρή φιλοδοξία το να επιδιώξει μια παράσταση να προβάλει έστω και μερικά από τα πάμπολλα στοιχεία που ενέχει αυτό το «Ευαγγέλιο της τραγωδίας», όπως θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ο «Προμηθέας Δεσμώτης», έγραφε ο Σπύρος Ευαγγελάτος, όταν ανέβασε τη δική του σκηνοθετική πρόταση στο Φεστιβάλ Αθηνών και στα Επιδαύρια το 1983.

Ο Νίτσε αγαπούσε πολύ τον Αισχύλο, αλλά ιδιαίτερα τον Προμηθέα. Τον θεωρούσε «διονυσιακό προσωπείο», αλλά και ενσάρκωση του Απόλλωνα που επιθυμεί δικαιοσύνη. Ήταν η μόνη ελληνική τραγωδία που θέλησε ν΄ανεβάσει ο Στανισλάφσκι, αλλά ο τρόπος προσέγγισής της δεν ευδοκίμησε και εγκατέλειψε το εγχείρημα. Τη δεκαετία του 1920 ο Προμηθέας κατατάσσονταν ανάμεσα στις καλύτερες αρχαιοελληνικές τραγωδίες.

Κέντρο του Αισχύλειου συστήματος είναι η έννοια της θεϊκής τάξης πραγμάτων. Η θεία  βούληση βάζει τα όρια στην ατομική βούληση.

Ο Προμηθέας έκλεψε τη φωτιά από τους θεούς και τη δώρισε στους ανθρώπους. Τους έμαθε να ερμηνεύουν τα όνειρα και τους χρησμούς, να χτίζουν καλύβες, να ξεχωρίζουν τις εποχές του χρόνου, να υποτάσσουν τα ζώα, τους έμαθε να γράφουν και να μετρούν, να φτιάχνουν καράβια.

 

Ο Προμηθέας πρέπει να τιμωρηθεί γι’ αυτή του την πράξη. Ο Δίας είναι ο αόρατος συμπρωταγωνιστής του έργου. Περιγράφεται σαν στυγνός τύραννος. Ο Ήφαιστος, συνοδευόμενος από τους υπηρέτες του Δία,  το Κράτος και τη Βία αλυσοδένει τον Τιτάνα σε απόκρημνο βράχο. Ο Προμηθέας γίνεται, όπως λέει, «το θέαμα της ντροπής του Δία». Το Κράτος χλευάζει τον Προμηθέα, ενώ ο  Ήφαιστος δυσκολεύεται να πράξει το καθήκον του.
Στο βράχο έρχονται από συμπόνια οι Ωκεανίδες, κόρες του Ωκεανού. Στη συνέχεια καταφθάνει και ο ίδιος ο Ωκεανός. Ενώ ο Προμηθέας και ο Ωκεανός μιλούν για τη σκληρότητα του Δία, εμφανίζεται η οιστρόπληκτη Ιώ, παράνομη ερωμένη του Δία μεταμορφωμένη σε δαμάλα, που βασανίζεται από τον Οίστρο, μια βοϊδόμυγα που η Ήρα έχει στείλει να την ενοχλεί συνεχώς.

Ο Προμηθέας της διηγείται το παρελθόν της, προφητεύει το μέλλον της, προφητεύει και την πτώση του Δία. Δεν αποκαλύπτει στον απεσταλμένο Ερμή πώς θα συντελεστεί η πτώση και το έργο κλείνει με τους μανιασμένους κεραυνούς του Δία ενάντια στον «ελεύθερο» Προμηθέα Δεσμώτη. Ένα νέο δράμα προστίθεται μέσα στο δράμα, αυτό της Ιούς, η οποία με την είσοδό της προσφέρει ένα επιπλέον στοιχείο κίνησης στο έργο.

 

Η παράσταση

Μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση στο χώρο της αρχαίας τραγωδίας έκανε η ομάδα «Baumstrasse» και όλοι οι συντελεστές της παράστασης. Εκείνο το στοιχείο που τράβηξε το βλέμμα ή, πιο σωστά, ακούστηκε πολύ ευχάριστα στο αυτί ήταν και σ’ αυτή την παράσταση ο Χορός, εν προκειμένω οι Fonέs (σε διδασκαλία Μαρίνας Σάττι): Ευγενία Λιάκου, Ερασμία Μαρκίδη, Έλενα Παπαδημητρίου, Ελένη Ποζατζίδου, Βιργινία Φραγκούλατζη, Μαρία Νίκα.

Οι Ωκεανίδες, ντυμένες με καλαίσθητα, λευκά φουστάνια με μαύρη λεπτομέρεια στο μπούστο και με εξίσου καλοφτιαγμένες μάσκες, που όμως δεν φορούσαν σε όλη τη διάρκεια της παράστασης, βρίσκονταν σε μια αέναη κίνηση, εικόνα που στόχο της είχε να δείξει την αντίθεση σε σχέση με την ακινησία του Προμηθέα. Υπέροχες  φωνές οι Fonέs σε πλήρη αρμονία με τους μουσικούς, Βασίλη Μαντζούκη και Παναγιώτη Μανουηλίδη μας χάρισαν ένα μαγευτικό οπτικοακουστικό θέαμα στον ειδυλλιακό χώρο του Μικρού Θεάτρου της Επιδαύρου.

Πρέπει να αναφέρω ότι όλες οι μάσκες ήταν εξαιρετικές. Ενδιαφέρουσα ήταν και η ιδέα για τα υπόλοιπα κοστούμια – υπό την έννοια ότι δεν έλειψε η φαντασία και η εφευρετικότητα – με εξαίρεση την ενδυμασία του Προμηθέα (μαύρη μπλούζα και βερμούδα και άσπρο κασκόλ, που κάλυπτε αρχικά το πρόσωπό του, θυμίζοντάς μας τον πίνακα «The Lovers» του René Magritte). Από θέμα αισθητικής αξιοπρόσεκτο ήταν το κοστούμι του Ωκεανού, ενώ ένα κράμα πολλών στυλ (patchwork) από φολκλόρ ινδιάνικο, αφρικάνικο μέχρι ιαπωνικό, ήταν το καπέλο του Ερμή, το κοστούμι του Ηφαίστου, του Κράτους και της μη ομιλούσας κι έχουσας καλυμμένο το κεφάλι με μαντήλι λεοπάρ, Βίας (Θεανώ Μεταξά;) – δεν αναφέρεται ως ρόλος στο πρόγραμμα.

Στο κομμάτι της σκηνοθεσίας και της υποκριτικής, η παράσταση θέλησε να εστιάσει στη ρυθμική και μελωδική απόδοση ενός δυνατού λόγου. Ξεχώρισαν για την ερμηνεία τους οι Κώστας Βασαρδάνης (Ήφαιστος, Ερμής), Γιώργος Βουρδαμής Μαυρογένης (Κράτος και Βία) και Μιχάλης Πανάδης (Ωκεανός).

Ο Προμηθέας του Νίκου Καραθάνου, υπό τις οδηγίες της Μάρθας Φριντζήλα, είχε όμως μια ανεξήγητα κατά την άποψή μου μεγάλη ελευθερία κινήσεων, καθήμενος και όχι καθηλωμένος στην υπερυψωμένη σιδερένια καρέκλα του. Γυρνούσε δεξιά – αριστερά με λυτά χέρια και πόδια ή με πλάτη στο κοινό ως άλλος εσταυρωμένος Χριστός ή ανασηκωνόταν από την καρέκλα, γεγονός που απαιτεί μεν εξαιρετικό έλεγχο του σώματος, αλλά ακυρώνει εντελώς την έννοια της ακινησίας του Προμηθέα. Τα κόκκινα ξύλα που πλαισίωναν την καρέκλα του δεν λειτούργησαν αποτελεσματικά ως αναφορά ενδεχομένως σε δεσμά. Με την λειτουργική μετάφραση της Νικολέττας Φριντζήλα, ο πολυτάλαντος Νίκος Καραθάνος, που δεν ανέλαβε από την αρχή των προβών τον ρόλο αυτό, ξεδίπλωσε με σύγχρονα εκφραστικά μέσα ένα εσωτερικό πάθος που εξωτερικευόταν σε καίριες στιγμές του έργου.

Η Κόρα Καρβούνη, ως κερασφόρος Ιώ, φορώντας ένα αρκετά αποκαλυπτικό και άστοχο ως σύνθεση κοστούμι δαμάλας, ενώ ισορρόπησε τέλεια στα με φιάπα hooves (οπλές) παπούτσια που κλήθηκε να φορέσει, ενώ μετέφερε με άνεση το κείμενο λόγω της εκλεκτής στόφας ηθοποιού που τη διακρίνει, δεν οδηγήθηκε σωστά στο να ολοκληρώσει την εικόνα μιας γυναίκας σε παραλήρημα, που υποφέρει από το κυνηγητό και την περιπλάνηση.

Σ’ ένα ιδανικό χώρο όπως η Μικρή Επίδαυρος, το αισχυλικό κείμενο ακούστηκε καθαρά στο μεγαλύτερο μέρος της παράστασης (θεωρώ πως η έρπουσα Βία(;) με τους αλαλαγμούς της και το κόκκινο φως, που φορούσε, δυσχέραινε την συγκέντρωση του θεατή στους διαλόγους). Εξαιρετικό οπτικό αποτέλεσμα αποτέλεσε η στιγμή που ο Δίας ρίχνει τους κεραυνούς. Παρά την όποια αυτονόμηση ορισμένων μερών όσον αφορά την ολοκλήρωση μιας αισθητικής αρτιότητας της παράστασης, αυτός ο «Προμηθέας Δεσμώτης» ήταν σίγουρα αεικίνητος.

Η παράσταση παίζεται ξανά, απόψε το βράδυ, 27 Αυγούστου 2018, στο Παλαιό Ελαιουργείο Ελευσίνας,  στα πλαίσια του «Φεστιβάλ Αισχύλεια 2018».

 

INFO:

Μετάφραση: Νικολέττα Φριντζήλα
Σκηνοθεσία: Μάρθα Φριντζήλα
Σκηνικό – Μουσική: Βασίλης Μαντζούκης
Σχεδιασμός φωτισμού: Felice Ross
Κοστούμια: Ηλιάννα Σκουλάκη, Baumstrasse team
Κατασκευές, μάσκες: Camilo Bentancor, Baumstrasse team
Κίνηση: Εμμανουέλα Κορκή
Βοηθοί σκηνοθέτη: Μιχάλης Πανάδης, Θεανώ Μεταξά, Γιώργος Βουρδαμής Μαυρογένης, Βάσια Μπάλλα
Διεύθυνση παραγωγής: Ιωάννα Νασιοπούλου
Επιστημονικός συνεργάτης: Ιωσήφ Βιβιλάκης

 

Παίζουν: 

Νίκος Καραθάνος (Προμηθέας)

Κόρα Καρβούνη (Ιώ)

Γιώργος Βουρδαμής Μαυρογένης (Κράτος και Βία)

Κώστας Βασαρδάνης (Ήφαιστος, Ερμής)

Μιχάλης Πανάδης (Ωκεανός)

Χορός Ωκεανίδων:

Fonέs (σε διδασκαλία Μαρίνας Σάττι): Ευγενία Λιάκου, Ερασμία Μαρκίδη, Έλενα Παπαδημητρίου, Ελένη Ποζατζίδου, Βιργινία Φραγκούλατζη, Μαρία Νίκα

Μουσικοί: Βασίλης Μαντζούκης, Παναγιώτης Μανουηλίδης

http://www.aisxylia.gr/event/promitheas-desmwtis-tou-aisxylou/

https://fermouart.gr/2018/07/31/promitheas-desmotis/

http://greekfestival.gr/festival_events/martha-frintzila-2018-2/