Το βαλς του λυκόφωτος

Είναι ο «Γατόπαρδος» η πιο όμορφη ταινία που έγινε ποτέ;

Βασισμένη στο αρκετά πολύπλοκο πολιτικό μυθιστόρημα  του Giuseppe Tomasi di Lampedusa και σκηνοθετημένη με  απαράμιλλο μπαρόκ στιλ,  εκπληκτική σκηνογραφική αντίληψη, έξοχη αναπαράσταση εποχής που μοιάζει με tableau vivant ,πλημμυρισμένη στο βελούδινο φως του Giuseppe Rotunno και στην αιθέρια μουσική του Nino Rota ,αποτελεί μια μαγευτική νωπογραφία ενός κόσμου που βρίσκεται στο λυκόφως του.

Η αφήγηση ξεκινάει στη Σικελία του 1860, όταν οι προσευχές της οικογένειας του πρίγκιπα Fabrizio di Salina (Burt Lancaster) διακόπτονται από την ανακάλυψη του πτώματος ενός βασιλικού στρατιώτη στον κήπο τους. Ο πόλεμος έχει ξεσπάσει ανάμεσα στον στρατό του βασιλιά και στους ερυθροχίτωνες του  κινήματος της Ενοποίησης της Ιταλίας(Risorgimento) με επικεφαλής τον Giuseppe Garibaldi. Τότε η Ιταλία  βρισκόταν υπό την κατοχή της Αυστρίας και  μικρά τμήματα της  ανήκαν στους τοπικούς αριστοκράτες ,όπως ο Fabrizio που βλέπει το κίνημα σαν μια απειλή για τη θέση του. Για να αποφύγει μια σύγκρουση με το στρατό του Garibardi , ο Fabrizio πρέπει να μετακινηθεί, μαζί με την οικογένειά του, στο εξοχικό του παλάτι στη Donnafugata. Εκεί προσκαλεί τον νεόπλουτο δήμαρχο Don Calogero (Paolo Stoppa) να δειπνήσουν .Σε μια έξοχα ενορχηστρωμένη σκηνή κοινωνικής κωμωδίας ο Visconti καταδεικνύει την ταξική ανισότητα της αριστοκρατίας από την ανερχόμενη αστική τάξη .Ο Don Calogero είναι άξεστος και  ο πρίγκιπας θλίβεται που πρέπει να συναναστρέφεται με ένα τέτοιο άνθρωπο. Το  υποτονικά φαιδρό κλίμα στο σαλόνι διακόπεται σαν από κεραυνό με την είσοδο της απαστράπτουσας κόρης του δημάρχου ,Angelica (Claudia Cardinale). Αποσβολωμένοι όλοι οι καλεσμένοι στρέφουν το βλέμμα τους στην «Απόλυτη Ομορφιά». Η ίδια αντιλαμβάνεται το σοκ που τους προκάλεσε ,δαγκώνει τα χείλη από ντροπή αλλά συνειδητοποιώντας την δύναμη της ανυπόκριτης σαγήνης της προχωρά με αποφασιστικό βήμα. Τι μεγαλοφυής σκηνή ανθολογίας! Τι έξοχη αντίστιξη! Η δύναμη του Έρωτα αποσυνθέτει την κοινωνική διαστρωμάτωση. Ο ανιψιός του πρίγκιπα Tancredi (Alain Delon) υποκύπτει άμεσα στην γοητεία της. Ο Tancredi ,κράμα ιδεαλιστή και αριβίστα, με νεανικό σφρίγος και αποφασιστικότητα  προσχωρεί  στο κίνημα του Garibaldi  , ενώ και ο πρίγκιπας παρέχει υλική και ηθική υποστήριξη αλλά παραμένει διστακτικός και σκεπτικιστής για την αλλαγή του υφιστάμενου status quo. Συνειδητοποιώντας ότι ο κόσμος μεταβάλλεται αμετάκλητα είναι διατεθειμένος να συνάψει συμφωνία με τους εκπροσώπους της ανερχόμενης μπουρζουαζίας με επικυρωτική πράξη τον γάμο του Tancredi με την Angelica. Λέει ο πρίγκιπας: «Εμείς (οι αριστοκράτες) είμαστε οι λεοπαρδάλεις και τα λιοντάρια αυτού του κόσμου κι αυτοί (οι αστοί και οι έμποροι), που θα μας αντικαταστήσουν, θα είναι τα τσακάλια και τα πρόβατα και μετά, όσοι επιβιώσουμε, λεοπαρδάλεις, λιοντάρια, τσακάλια και πρόβατα, θα συνεχίσουμε να θεωρούμε τους εαυτούς μας σαν το αλάτι της γης». Το πιο ξεκάθαρο μήνυμα της ταινίας είναι ο ισχυρισμός του καιροσκόπου Tancredi: «Για να παραμείνουν τα πράγματα τα ίδια, όλα πρέπει να αλλάξουν» .Από την πλευρά του ο Fabrizio αναγνωρίζει την κενότητα  του κοινωνικού του κύκλου, αλλά παράλληλα θλίβεται για τη φθίνουσα επιβίωσή του. «Εγώ ανήκω σε μια ατυχή γενιά,» δηλώνει, «με δύο κόσμους που επικαλύπτονται αλλά είναι άρρωστοι και οι δύο».

Οι παραγωγοί της ταινίας επέβαλλαν, για εμπορικούς λόγους, στον Visconti τον μεγάλο αστέρα  Burt Lancaster ,απόφαση που προκάλεσε κάποια αρχική τριβή στο σετ, αλλά η διαμάχη μετριάστηκε γρήγορα όταν αποδείχθηκε ιδανική επιλογή.        Ο Lancaster αποτελεί υπόδειγμα που ακτινοβολεί αριστοκρατική αρρενωπότητα, αξιοπρεπή εμπιστοσύνη και ανθρώπινη θέρμη. Ο χαρακτήρας του διαθέτει ένα συμπαθητικό άγριο χιούμορ (ιδιαίτερα στις σκηνές με τον εξομολογητή ιερέα μου) και εκφράζει τέλεια ένα από τα βασικά διλλήματα του έργου, εκείνο της εμπλοκής έναντι της παθητικότητας στις μεταβολές των καιρών. Ο Don Fabrizio δεν είναι απλά παγιδευμένος σε μια εποχή εθνικής κρίσης, συνειδητοποιεί τις συνέπειες για την τάξη του , με διστακτική κατανόηση και μελαγχολική αμφιθυμία. Βλέπει τον αριβισμό του Tancredi και των συνοδοιπόρων του και κρατά αποστάσεις από τον καταναγκαστικό ριζοσπαστισμό. H υπαρξιακή κρίση του Fabrizio φτάνει στο ζενίθ της κατά τη διάρκεια της πολυτελούς δεξίωσης στην οποία γιορτάζεται ο ταξικός συμβιβασμός ανάμεσα στον «Γατόπαρδο»  και στο «Τσακάλι»  .Σε σύγκριση με την αρχική κομψότητα της ταινίας, αυτή η μνημειώδης σεκάνς είναι πνιγηρή και καταπιεστική, αλλά αποτελεσματικά συμβολική στον υπέρτατο βαθμό.  Αυτό που ήταν αρχικά ένας εσωτερικός μονόλογος στο μυθιστόρημα του Lampedusa  με μόλις 28 σελίδες από τις 270, εδώ είναι μια ζωτική έκφραση της καλλιτεχνικής δεινότητας του Visconti  και της μεταβατικής ιδιοσυγκρασίας του πρίγκιπα. Άλλωστε, η κεφαλαιώδης σημασία της είναι αυταπόδεικτη από την αναλογία της διάρκειας της: 45 λεπτά σε μια ταινία 185 λεπτών.

Οι αντηχήσεις από την «Αναζήτηση του χαμένου χρόνου»  του Marcel Proust με την αχλύ της φθοράς και του θανάτου να καλύπτουν τα πάντα είναι προφανείς και στεφανώνουν την ταινία. “Αυτό είναι ένα κομμάτι που διαθέτει σπάνια ισορροπία”, γράφει ο  Derek Malcolm, και ο Dave Kehr το χαρακτήρισε “έναν από τους πιο συγκινητικούς διαλογισμούς για την ατομική θνησιμότητα στην ιστορία του κινηματογράφου”.

Η ορχήστρα παίζει βαλς του Verdi. Οι νέοι χορεύουν ξανά και ξανά, και οι ηλικιωμένοι παρακολουθούν προσεκτικά και μετράνε την πιθανότητα μελλοντικής εκπλήρωσης με ενδοταξικούς γάμους. Ο πρίγκιπας κινείται σαν σκιά. Η κάμερα τον ακολουθεί από δωμάτιο σε δωμάτιο, υποδηλώνοντας τις σκέψεις του, τις επιθυμίες του, τη θλίψη του. Τελικά ο πρίγκιπας χορεύει με την Angelica ένα τελευταίο  βαλς.  Η ερωτική τους έλξη είναι αμοιβαία .Νοιώθουμε την απελπισμένο πόθο του, την μελαγχολία και την μειονεξία του απέναντι στα νιάτα του Tancredi. Θρηνεί βουβά για την κατάρρευση της τάξης του , την αδυναμία του να έχει δική του μια νέα και όμορφη γυναίκα αλλά και τον επερχόμενο φυσικό του θάνατο. Τα ξημερώματα αποχωρεί και περπατά μόνος ,αγέρωχος αλλά πολλαπλά ηττημένος ενώ ακούγονται οι εκτελέσεις οπαδών του Garibardi, και  η τραγική του μοναξιά αποτυπώνεται σε ένα ήσυχα πένθιμο τελικό πλάνο.

Ο «Γατόπαρδος» αναγνωρίζεται διαχρονικά ως μια από τις σπουδαιότερες ταινίες στην ιστορία του κινηματογράφου με το σπάνιο προτέρημα που διαθέτουν τα γνήσια αριστουργήματα: κατορθώνει να είναι ένα πολύ προσωπικό έργο,  ταινία  ενός auteur , αλλά ταυτόχρονα  να μαγεύει και να συναρπάζει το πλατύ κοινό. Χωρίς διδακτισμό  αποκαλύπτει στον θεατή τους νόμους του διαλεκτικού και του ιστορικού υλισμού ,την αέναη κίνηση της ζωής, τη νομοτέλεια του νέου που θα αντικαταστήσει το παλιό ,την συνεχή ταξική πάλη.

Όπως χαρακτηριστικά έγραψε ο κορυφαίος κριτικός Roger Ebert για το φιλμ: «Γράφτηκε από τον μοναδικό άνθρωπο που θα μπορούσε να το γράψει, σκηνοθετήθηκε από τον μοναδικό άνθρωπο που θα μπορούσε να το σκηνοθετήσει, και ερμηνεύτηκε από τον μόνο  άνθρωπο που θα μπορούσε να παίξει τον χαρακτήρα του τίτλου.»

Να σημειωθεί ότι ο Ingmar Bergman έχει δηλώσει πως είναι η μόνη ταινία που ζήλεψε πραγματικά και ότι το θεσπέσιο βασικό μουσικό θέμα του Ρότα  έχει αποτυπωθεί στην μνήμη των Ελλήνων σινεφίλ καθώς αποτελούσε την μουσική εισαγωγή στην «Κινηματογραφική Λέσχη» του Γιάννη Μπακογιαννόπουλου στην κρατική τηλεόραση, κάθε βράδυ Παρασκευής. 

 

ΓΙΩΡΓΟΣ ΞΑΝΘΑΚΗΣ 

Ζω και εργάζομαι στη νεοκλασική Ερμούπολη της Σύρου. Στη διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών οφείλω το ζην, στο σινεμά το ευ ζην. Συμμετείχα στην δημιουργία κινηματογραφικής λέσχης στη Σύρο ,στη διοργάνωση του προγράμματος «ΠΑΜΕ ΣΙΝΕΜΑ» στα σχολεία των Κυκλάδων , συντάσσω την εβδομαδιαία κινηματογραφική σελίδα «Σινεπιλογές» στην Κυκλαδίτικη εφημερίδα «ΚΟΙΝΗ ΓΝΩΜΗ» και διαχειρίζομαι κινηματογραφικά ιστολόγια και ομάδες .Την εμβάθυνση μου στο σινεμά την οφείλω στους Γιάννη Μπακογιαννόπουλο και Βασίλη Ραφαηλίδη που με τα κείμενα τους με έμαθαν να απολαμβάνω τα έργα των κορυφαίων auteurs. Κινητήρια δύναμη μου  η ρήση του Αντρέ Μπαζέν :“Ο κινηματογράφος είναι ένα ανοικτό παράθυρο στον κόσμο”. Αγαπημένη μου ταινία παραμένει πάντα η μυθική “La strada” του Φελίνι.

 

Δείτε επίσης του ιδίου:

https://fermouart.gr/2018/04/25/stanley-kubrick/

https://fermouart.gr/2018/05/07/woody-allen/

https://fermouart.gr/2018/04/19/platonas-rivellis-interview-gia-to-cinema/