Κάπου, στο μακρινό δεύτερο μισό του 8ου αιώνα π.Χ., γράφεται ένα ποίημα – ορόσημο για την Ελληνική μυθολογία. Γνωρίζατε ότι ένα μεγάλο μέρος των μύθων και των γνώσεών μας για το θεολογικό σύστημα των Αρχαίων Ελλήνων πηγάζουν από τη Θεογονία του Ησιόδου; Μα τι μας θυμίζει το όνομα «Ησίοδος»; Τα σχολικά μας χρόνια, φυσικά! Τότε, που ανατρέχαμε στα εγχειρίδια των Αρχαίων Ελληνικών για την επική ποίηση, προκειμένου να προετοιμαστούμε για το διαγώνισμα της επόμενης μέρας.

Ο Ησίοδος, λοιπόν, ένας ποιητής συχνά παραμελημένος από τη σύγχρονη έρευνα για χάρη του διασημότερου Ομήρου, αφήνει το δικό του στίγμα στην παγκόσμια ποίηση. Με τη στροφή για πρώτη φορά σε μονοπάτια ηθικού διδακτισμού και προβολής προσωπικών βιωμάτων η ησιόδεια ποίηση διαφοροποιείται αισθητά από το ομηρικό πρότυπο. Ο ποιητής τολμά να φανεί στα ποιήματά του ως δημιουργός τους με πλήθος αυτοβιογραφικών στοιχείων και προσωπικών σκέψεων, τόσο έξυπνα ενσωματωμένων που πολλές φορές χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής από τον αναγνώστη για τον εντοπισμό τους (βλ. Έργα και Ημέραι).

Ας επιστρέψουμε όμως στη Θεογονία, ίσως το πιο «πικάντικο» και ευχάριστο από τα δύο ησιόδεια ποιήματα. Πρόκειται για ένα ποίημα περίπου χιλίων στίχων, γραμμένο στην τυπική αρχαία επική γλώσσα, με ρυθμό δακτυλικού εξαμέτρου όσον αφορά την πρωτότυπη μορφή του. Χωρίζεται συχνά σε δύο μεγάλες ενότητες, την Κοσμογονία και τη Θεογονία. Οι τίτλοι από μόνοι τους είναι άκρως αποκαλυπτικοί του περιεχομένου του έργου.

Έτσι, ο Ησίοδος στο πρώτο σκέλος του ποιήματος επιδίδεται στον προσδιορισμό της γέννησης του κόσμου, το «big bang», θα λέγαμε, από την οπτική γωνία ενός «θεολόγου» ποιητή της αρχαιότητας και στη συνέχεια ασχολείται λεπτομερώς με τη δημιουργία, τις σχέσεις και τις έριδες των θεών.

Εν αρχή πάντων το Χάος, κατά τον ποιητή. Μια οντότητα σκοτεινή, ακαθόριστη, ασταθής, αβυσσαλέα. Ως αντιστάθμισμα στον απρόβλεπτο και ευμετάβλητο χαρακτήρα του Χάους έρχεται μια άλλη αυθύπαρκτη θεϊκή  υπόσταση, η Γαία, που αντικατοπτρίζει την ασφάλεια και τη σταθερότητα. Τι καλύτερο για τον Ησίοδο από την ένωση αυτών των δύο ατερμόνων, αλληλοσυμπληρούμενων δυνάμεων; Με τη συμβολή του Έρωτα -της κινητήριου δυνάμεως της δημιουργίας- στην ένωση αυτή, γεννάται, επομένως, το σύμπαν, διεπόμενο από ισορροπία και αρμονία.

Σειρά έχουν οι θεοί. Εξέχουσες θέσεις στη διήγηση αποκτούν ο Ουρανός, οι Τιτάνες, οι Κύκλωπες, η ιστορία του Κρόνου και της Ρέας, η γέννηση του δωδεκάθεου, η μάχη γενεών μεταξύ Κρόνου και Δία, η επικράτηση των Ολυμπίων εναντίον των Τιτάνων, καθώς και η γένεση των αρνητικών δυνάμεων του Σύμπαντος, όπως η Νύκτα, ο Θάνατος, η Έριδα και Ερινύες. Εδώ μαθαίνουμε για το μύθο του Προμηθέα και της Πανδώρας, καθώς και για τις ταραχώδεις σχέσεις μεταξύ πρώτης, δεύτερης και τρίτης γενιάς θεών. Εντοπίζουμε, επίσης, τα πρώτα ψήγματα απόδοσης ανθρωπομορφικών χαρακτηριστικών στους Θεούς, ένα ποιητικό μοτίβο καθολικό και πάντα επίκαιρο.

Οι θεοί στη Θεογονία ερωτεύονται, φθονούν, οργίζονται, χαίρονται, πενθούν, συμμαχούν, προδίδουν και προδίδονται, τρομοκρατούν και τρομοκρατούνται. Αυτή, άλλωστε, είναι και διαχρονικά η μαγεία της ποίησης: ιδέες υψηλές, αφηρημένες, απροσδιόριστες, προσεγγίζονται με τρόπο εύληπτο και οικείο. Οι θεοί γίνονται άνθρωποι. Έννοιες, όπως η δικαιοσύνη, ο έρωτας, η ευνομία και η ειρήνη προσωποποιούνται με σκοπό τον ευκολότερο προσδιορισμό τους.

Αν, λοιπόν, αναζητείτε τις ρίζες της Ελληνικής μυθολογίας, σας ενδιαφέρει η γνωριμία με την πρώιμη ελληνική ποίηση, επιθυμείτε να εμβαθύνετε σε θεολογικά ζητήματα και σας ευχαριστεί η ανάγνωση παραμυθιών η Θεογονία είναι για σας. Διατίθεται σε πλήθος εκδόσεων με το ποίημα στην πρωτότυπη αλλά και στη νεοελληνική απόδοσή του, με πληροφορίες για τον δημιουργό και τη δομή του έργου (ενδεικτικά βλ. Εκδόσεις Παπαδήμας, Κάκτος και Εκδοτική Θεσσαλονίκης).

Για τους μικρούς μας φίλους, οι οποίοι ήδη έχουν περισσότερες μυθολογικές γνώσεις από μας, αφού το σημαντικότερο μέρος της Ιστορίας της Γ’ Δημοτικού απορρέει από τη Θεογονία, κυκλοφορεί ένα ρυθμικό παραμύθι, βασισμένο στο έργο του Ησιόδου, με τίτλο «Θεογονία: η αρχή των μύθων, μέρος Ι: κοσμογονία» των Ελευθερία Παντοπούλου και Εμμανουέλα Κακαβιά από τις Εκδόσεις Οσελότος.

 

 

Κείμενο: Ιωάννα Σπυροπούλου

 

Βιογραφικό:

Ιώαννα Σπυροπούλου

Σπουδές: Ελληνική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου με ειδίκευση στην κλασική φιλολογία.

Λατρεύω την κινούμενη και στατική εικόνα σε όλες τις εκφάνσεις της. Ταινίες, σειρές, θέατρο και βιβλία καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος του ελεύθερου χρόνου μου. Δεν περιορίζομαι σε συγκεκριμένα είδη, κυνηγώ το διαφορετικό και την ποικιλία. Άλλη μου μεγάλη αγάπη η μουσική. Μην παρεξηγηθώ, μόνο ακούω, δυστυχώς δεν παίζω. Και στην ακρόαση μουσικής οι επιλογές μου εναρμονίζονται με τη διάθεση. Με κουράζουν η  υπερανάλυση και οι ατέρμονες, ανούσιες συζητήσεις. Είμαι ενθουσιώδης με καθετί καινούριο, μια και το παιδί που έχω μέσα μου, μου έκανε τη χάρη και δεν με εγκατέλειψε ποτέ!