Χριστούγεννα… H πιο όμορφη εποχή του χρόνου όπως ερμηνεύει ο Andy Williams στο ομότιτλο τραγούδι του .  Το χριστουγεννιάτικο δέντρο, τα στολίδια είναι ίσως οι πρώτες εικόνες που έρχονται στο μυαλό ενός ανθρώπου στο άκουσμα της λέξης «Χριστούγεννα». Ένα ακόμη από αυτά είναι και η ξύλινη, συνήθως,  φάτνη κάτω από το στολισμένο έλατο με τον νεογέννητο Χριστό ,τους Μάγους, τα ζώα, την Παναγία και τον Ιωσήφ στο πλευρό τους.

Η διάταξη των ανθρώπων και των ζώων, που απαρτίζουν τη σκηνή της Γέννησης, προέρχεται από τα Κατά Λουκάν και Κατά Ματθαίον Ευαγγέλια και ενέπνευσε πολλούς ζωγράφους ανά τους αιώνες. Ποια, όμως, ήταν η αφετηρία της εικαστικής απεικόνισης της γεννήσεως του Χριστού;

Οι πρώτες απεικονίσεις της Γέννησης στην τέχνη εμφανίζονται μετά τον 4ο αιώνα μ. Χ., και αυτό γιατί πριν το 379 δεν είχε καθιερωθεί η γιορτή των Χριστουγέννων στην Ανατολή, η επίσημη αναγνώριση της Παναγίας ως Θεοτόκου γίνεται με την Γ’ Οικουμενική Σύνοδο (431). Επομένως, είναι λογικό ότι πριν από αυτή την χρονολογία δεν έχουμε εικαστική απεικόνιση της Γεννήσεως. Οι πρώτες, εικαστικές απεικονίσεις της Γεννήσεως συναντώνται στην τέχνη τον 4ο αιώνα σε ιταλικές και γαλατικές σαρκοφάγους με μορφή ανάγλυφων. Οι σκηνές αυτές, ωστόσο, είναι λιτές και οι μορφές σκληρές και σοβαρές, ενώ βλέπουμε είτε μόνο τον μικρό Ιησού και τα ζώα να απαρτίζουν τη σκηνή, είτε τον Ιησού, την Παναγία, την προσκύνηση των Μάγων και τους Ποιμένες (εικ.1,2).  Ακόμα, η λιτή απεικόνιση της Γέννησης συναντάται και σε λειψανοθήκες  του 11ου αιώνα (εικ.3 ).

 

(εικ.1) Η Γέννηση του Χριστού, Σαρκοφάγος 4ου αιώνα (από το άρθρο, <<Οι απαρχές της εικονογραφίας >>)

 

(εικ.2) Η Γέννηση του Χριστού, Ανάγλυφο του α’ τετάρτου του 5ου αιώνα,(από το άρθρο, <<Οι απαρχές της εικονογραφίας >>)

 

Σύμφωνα δε, με το Dictionary of Art (1998, εκδ. Grove) μία από τις πρώτες απεικονίσεις της Γεννήσεως στη Δύση είναι τα οκτώ τρισδιάστατα γλυπτά σχεδόν φυσικού μεγέθους  του Arnolfo di Cambio (1240-1310) στη βασιλική της Santa Maria Maggiore στη Ρώμη. Ο τρόπος με τον οποίο οι μορφές είναι τοποθετημένες στο χώρο, με την Παναγία να κρατά το βρέφος, τον Ιωσήφ στα δεξιά της, με τους τρεις μάγους να προσκυνούν στα αριστερά της κρατώντας τα δώρα τους και με τα κεφάλια ενός βοδιού και ενός γαϊδουριού πίσω από τον Ιωσήφ, δεν είναι άλλος από εκείνον που τοποθετούνται οι φιγούρες της Γέννησης στην φάτνη χριστουγεννιάτικων δέντρων μέχρι και σήμερα. Η απεικόνιση των Μάγων στην σκηνή αυτή, η οποία αναπαριστάται με μεγάλη λεπτομέρεια τόσο στην έκφραση και τη μορφή τους όσο και στην ενδυμασία τους, γίνεται, γιατί εκείνη την περίοδο (12ος-13ος αιώνας) καθιερώνονται τα ονόματα και τα εικονογραφικά χαρακτηριστικά των τριών μάγων (Γασπάρ: ο νεότερος εκ των τριών, Βαλτάσαρ: ο πιο ώριμος άνδρας και Μελχιόρ: ο ηλικιωμένος άνδρας με την μακριά γενειάδα). Η εικονογραφική απόδοση της Γέννησης με μάρτυρες τα πρόσωπα και τα ζώα που αναφέρθηκαν, παρουσιάζει μεγάλες ομοιότητες με τις Βυζαντινές (4ος αιώνας-1453) και Μεταβυζαντινές (1453-1821) εικόνες οι οποίες χαρακτηρίζονται απο μονοχρωματικό φόντο (μπλε- χρυσό), χωρίς απεικόνιση του τοπίου για να  επισημαίνει το άχρονο της σκηνής. Η Παναγία απεικονίζεται, συνήθως, ξαπλωμένη ή καθιστή δίπλα στο βρέφος, χωρίς απόδοση του τοπίου με σκοπό την ενίσχυση της αίσθησης του αιώνιου και του απείρου στο οποίο θα συνεχίσει να ζει η σκηνή. Τέλος, οι μορφές είναι δωρικές και ευλαβικές μπροστά στο θαύμα της γέννησης του Θεανθρώπου.

 

(εικ.3) Σταυρός-Λειψανοθήκη, 11ος αιώνας, Χάλκινος, Μουσείο Μπενάκη, (από το βιβλίο, Ιστορίες της Γέννησης)

 

 

Με το πέρασμα των αιώνων, η σκηνή της Γέννησης την περίοδο της Αναγέννησης, γίνεται πιο ‘’φλύαρη’’ και πλούσια, χάνοντας τον λατρευτικό χαρακτήρα της εικόνας. Το τοπίο πλέον αναπαριστάται με μεγάλη λεπτομέρεια, προστίθεται η παρουσία αγγέλων στην εικονογραφική απεικόνιση της γέννησης, ενώ οι μορφές απεικονίζονται με πλούσια και συχνά σύγχρονα ενδύματα, τα οποία έρχονται σε αντίθεση με την ‘’ταπεινή’’ περιγραφή των Ευαγγελίων (π.χ. το έργο του Sandro Botticelli, Η προσκύνηση των Μάγων, 1475). Τέλος, καθοριστικής σημασίας έργο στην αλλαγή της εικαστικής απεικόνισης της Γέννησης αποτελεί «Η Προσκύνηση των Ποιμένων» (1603-1605) του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, στην οποία οι μορφές σχεδόν ίπτανται σε έναν απροσδιόριστο χώρο και οι προσκυνητές βρίσκονται σε ένα στάδιο εκστατικής κατάνυξης, η οποία είναι έκδηλη στα πρόσωπά τους. Αυτό που διαφοροποιεί τη σκηνή αυτή της Γέννησης από τη μέχρι τότε εικαστική της απόδοση, είναι η ένταση των χρωμάτων στα ρούχα, τα οποία φωτίζονται από το σώμα του μικρού Χριστού, το οποίο πλημμυρίζει και γεμίζει την σύνθεση με λάμψη και φως. Εν κατακλείδι, η Γέννηση αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για τους καλλιτέχνες από την καθιέρωση της γιορτής στις 25 Δεκεμβρίου έως και σήμερα. Το συμπέρασμα είναι, όμως, ότι, παρά τις στιλιστικές διαφορές ή τα πρόσωπα που απαρτίζουν τη θεματική αυτή στα εικαστικά έργα, τα αισθήματα της ζεστασιάς και της ευλάβειας είναι διαχρονικά και παρόντα σε όλα, αψηφώντας το πέρασμα του χρόνου.

 

Sandro Botticelli, Η προσκύνηση των Μάγων, 1475, Πινακοθήκη Uffici, Φλωρεντία

 

Βιβλιογραφία:

Turner, J. (1998) Dictionary of Art, Grove, number 22, σελ. 679-682.

Χατζάκη, Μ. και Λοΐζου Χατζηγαβριήλ, Λ. (2014) Ιστορίες της Γέννησης, Λεβεντίου Πινακοθήκη.

Dover Pictorial Archive, Treasury of Bible Illustrations: Old and New Testaments (1999).

Stefano Zuffi (2003) Gospel Figures in Art, Paul Gate Museum, Los Angeles, σελ. 68-74.

Γκιολέ, Ν. (2001) <<Οι απαρχές της εικονογραφίας>>, Ιστορικά, Δεκέμβριος, 115, σελ. 50.

 

Κείμενο:

ΜΑΡΙΝΑ ΤΟΜΑΖΑΝΗ

Γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αθηνα. Σπουδασε Θεωρία και Ιστορία της Τέχνης στο τμήμα Θεωρίας και Ιστορίας της τέχνης της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών στην Αθήνα. Μόλις ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό της πάνω στην Ιστορία της Τέχνης στο πανεπιστήμιο του Birmingham και τώρα κάνει τα πρώτα της βήματα στην διαδυκτιακή αρθρογράφιση πάνω στο αγαπημένο της αντικείμενο, την Τέχνη.