Πρόκειται για ένα όνομα όχι ευρέως διαδεδομένο, σχεδόν λησμονημένο με το πέρασμα των αιώνων και επισκιασμένο από ποιητές με περισσότερα διασωθέντα έργα, εκτενέστερα και πιο αφηγηματικά. Ο Μίμνερμος, ωστόσο, αποτέλεσε σημείο εκκίνησης για την μετέπειτα εξέλιξη της ρωμαϊκής και κατ’ επέκταση της ευρωπαϊκής ποίησης, καθώς οι ελεγείες του θαυμάστηκαν και, κατά συνέπεια, επηρέασαν μεγάλα ονόματα του ποιητικού στερεώματος. Ως εκπρόσωπος της αρχαϊκής ελεγείας, μπορούμε να πούμε ότι συνέβαλε καθοριστικά στην θεμελίωση και τη συστηματοποίησή της.

Για να κατανοήσουμε, όμως, καλύτερα τη μαγική επίδραση και την καθολικότητα του Μίμνερμου, στη συνέχεια θα ασχοληθούμε, εν τάχει, με την έννοια της ελεγείας.

Ελεγεία, λοιπόν, —με την αρχαία έννοια του όρου και όχι με τη σύγχρονη— ονομάστηκε, αρχικά, η ποίηση που τραγουδιόταν με τη συνοδεία αυλού, υποκατηγορία, δηλαδή, της πολύ ευρύτερης λυρικής ποίησης. Αν αναζητούσαμε τον όρο σε έγκυρα λεξικά, θα εντοπίζαμε αμέσως τη διαφορά μεταξύ νεότερης και αρχαίας ελεγείας: Η ελεγεία, που υμνεί η κλασική γαλλική ποίηση και ενέχει την έννοια του «λυρισμού» ως ρομαντικού και υψηλού ποιητικού στοιχείου, σε καμία περίπτωση δεν προσδιορίζει απόλυτα το ελεγειακό ποίημα των αρχαϊκών χρόνων (7ος-5ος π. Χ.). Για τη νεότερη ποίηση ελεγεία είναι «ένα μικρό ποίημα, με θέμα λυπητερό και τρυφερό». Για τους αρχαίους Έλληνες, εντούτοις, αυτός θα ήταν ένας ορισμός γενικευμένος και ατελής για μια ποίηση πολυδιάστατη, με λεπτές νοηματικές αποχρώσεις και ποικίλες προεκτάσεις.

Κάποιοι άλλοι, πάλι, επιχείρησαν να συσχετίσουν αυτό το είδος ποίησης με το θρηνητικό τραγούδι (μοιρολόι) των γυναικών. Και έχουν, εν μέρει, δίκιο. Πράγματι, η θρηνητική ποίηση κατείχε ένα μικρό, αλλά διόλου ευκαταφρόνητο, μέρος του συνόλου της ελεγειακής ποίησης της αρχαιότητας. Λαμβάνοντας υπόψιν και την αποσπασματική διάσωση του συγκεκριμένου είδους, με ελάχιστα σπαράγματα και στίχους —πολλών αμφίβολης πατρότητας— να αποτελούν  τα μοναδικά δείγματά του, δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι για τις ακριβείς αναλογίες του θρηνητικού τραγουδιού ως προς το κύριο σώμα της ελεγείας.

Το βέβαιο, όμως, είναι ότι η ελεγειακή ποίηση δεν ήταν μόνο θρηνητική. Συνθεμένη σε ένα μέτρο που μοιάζει πολύ με το δακτυλικό εξάμετρο και με γλώσσα εξίσου επική, συγγενεύει αδιαμφισβήτητα με το έπος, τουλάχιστον μορφικά. Η ειδοποιός διαφορά έγκειται στο περιεχόμενο: Η ελεγεία αφορμάται από γεγονότα επίκαιρα (πολιτικά, στρατιωτικά, κοινωνικά, πολιτιστικά). Στο επίκεντρο, επομένως, ο ελεγειακός ποιητής τοποθετεί το κοντινό παρελθόν σε άμεση συσχέτιση με το παρόν. Γι’ αυτό έχουν καταγραφεί ποικίλα είδη ελεγείας, όπως πολιτική, πολεμική, συμποτική και ερωτική ελεγεία.

Ο Μίμνερμος, αν κάπου έπρεπε να καταχωρισθεί, θα τον κατατάσσαμε συμβατικά στην ερωτική ελεγεία. Το περιεχόμενο, ωστόσο, της ποίησής του δεν είναι εύκολα ταξινομούμενο σε μία κατηγορία. Σε μια περίοδο γενικότερης αλλαγής και τροπής της σκέψης σε νέες ιδέες, ο Μίμνερμος στρέφει την ποίηση στην ενδοσκόπηση, με αισθητή παρουσία υποκειμενισμού και εξομολογητικού τόνου —γνωρίσματα που διακρίνουμε πολύ πιο ανεπτυγμένα και ώριμα στη Σαπφώ και στον Ανακρέοντα. Από την προβολή ιδεωδών και γενικότερης πολιτικής και ηθικής συμπεριφοράς, η ποίηση αρχίζει να προτάσσει το «λυρικό» εγώ, συναισθήματα και πάθη πανανθρώπινα, που ανάγονται εν τέλει σε διαχρονικά. Πόσοι, άραγε, δεν έχουν απογοητευτεί ερωτικά; Ποιος δεν έχει φθονήσει ποτέ στη ζωή του; Ποιος δεν έχει οργιστεί; Και αν υπάρχουν κάποιοι που δεν έχουν νιώσει έστω και ένα από τα παραπάνω συναισθήματα, πόσοι απ’ αυτούς δεν θα καταλάβουν, δεν θα κατανοήσουν;  Στην ενσυναίσθηση και στην καθολικότητα των συναισθημάτων έγκειται η επιτυχία της ελεγειακής, αλλά και γενικότερα της ποιητικής τέχνης.

Πυρήνας της ποίησης του Μίμνερμου είναι οι διπολικές αντιθέσεις μεταξύ παροδικής νεότητας και αντίξοων γηρατειών, πρόωρου και ώριμου θανάτου. Πρόκειται για ποίηση μελαγχολική, «φθινοπωρινή» με μία, ίσως, νότα αισιοδοξίας για το «τώρα».

Παρακάτω παραθέτουμε ενδεικτικά δύο, αποδοσμένα στη νέα ελληνική[1], αποσπάσματα ποιημάτων του Μίμνερμου για μια πρώτη επαφή με τον ποιητή:

Απόσπασμα 1

Τι είναι η ζωή; Και ποια η γλύκα της δίχως την Αφροδίτη τη χρυσή;

να άφηνα την πνοή μου, όταν θα έπαυαν όλα τούτα να μ’ ενδιαφέρουν,

οι κρυφές αγάπες, τα γλυκά σαν μέλι δώρα τους και το κρεβάτι […]

Μα όταν επιδράμει οδυνηρό το γήρας,

αυτό που ασχημίζει τον άνθρωπο και τον εξευτελίζει,

εξουθενωτικό άγχος βασανίζει την ψυχή του,

και πια δεν χαίρεται να αντικρίζει το φως του ήλιου […]

Απόσπασμα 2

Όμοιοι κ’ εμείς μ’ όσα γεννά φύλλα η πολυανθισμένη

Άνοιξη, όταν αυξάνουνε με τις αχτίδες του ηλίου,

Λίγον καιρό χαιρόμαστε τα λούλουδα της νιότης,

Χωρίς να ξέρουμε απ’ τους θεούς καλό ή κακό. Κι οι Μοίρες

Οι μαύρες στέκουν δίπλα μας τα τέλη η μια κρατώντας,

Των πικραμένων γηρατειών και του θανάτου η άλλη. […]

 

Αφού η νεότητα περνά αστραπιαία, φρόντισε να τη χαρείς, να τη ζήσεις στο έπακρο. Αυτή είναι μία από τις κυριότερες ερμηνείες της ποίησης αυτής, το θετικό μήνυμα που πηγάζει και από την πιο απαισιόδοξη ποίηση. Σας θυμίζει κάποιο γνωμικό; Ίσως το διάσημο Carpe diem (=άδραξε τη μέρα) του Ορατίου; Μαντέψτε, λοιπόν, ποιος ήταν ένας από τους σημαντικότερους εμπνευστές του μεταγενέστερου Λατίνου ποιητή…

Αν, τέλος, επιθυμείτε να γνωρίσετε την ποίηση του Μίμνερμου, ενημερώνουμε ότι μπορεί να δυσκολευτείτε στην ανεύρεση βιβλίου, καθώς τα περισσότερα είναι είτε εξαντλημένα από τον εκδότη είτε ανθολογίες ποιητών (π.χ. Σημωνίδης, Αλκμάν, Ανακρέων, Σαπφώ, Αλκαίος κτλ.), χωρίς αναφορά στον Μίμνερμο και με εκτενείς ερμηνευτικές/φιλολογικές προσεγγίσεις. Για καλή τύχη όλων μας, ωστόσο, υπάρχουν ψηφιακά και εντελώς δωρεάν τα σημαντικότερα αποσπάσματα των ποιημάτων του στην ιστοσελίδα της Πύλης για την Ελληνική Γλώσσα:  http://www.greeklanguage.gr/digitalResources/ancient_greek/anthology/poetry/browse.html?text_id=62, καθώς και στο Ανθολόγιο λυρικής ποίησης της Β’ λυκείου, το οποίο, πλέον, είναι ψηφιοποιημένο: http://ebooks.edu.gr/modules/ebook/show.php/DSGL-B122/593/3920,16995/.

Επιπλέον, για να μη μείνουν παραπονεμένοι και οι φανατικοί βιβλιόφιλοι, παραθέτουμε ενδεικτικά τις εξής εκδόσεις:

  1. Περυσινάκης, Ν. Ι. (2012) Αρχαϊκή λυρική ποίηση, εκδ. Παπαδήμας (Αθήνα).
  2. Τοπούζης, Κ. (1997) Σημωνίδης, Αλκάν, Μίμνερμος: αρχαίοι Έλληνες λυρικοί, εκδ. Επικαιρότητα (Αθήνα).
  3. Καζάζης, Ι. Ν. (2000) Λυρική ποίηση. Ο αρχαϊκός λυρισμός ως μουσική παιδεία, τόμος Α’, μτφ. Ι. Ν. Καζάζης & Α. Καζάζης, εκδ. Βάνιας (Θεσσαλονίκη).

Καλή εξερεύνηση!

 

[1] Τα μεταφρασμένα χωρία λαμβάνονται από Καζάζης, Ι. Ν. (2000).

 

 

Ιώαννα Σπυροπούλου

Σπουδές: Ελληνική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου με ειδίκευση στην κλασική φιλολογία.

Λατρεύω την κινούμενη και στατική εικόνα σε όλες τις εκφάνσεις της. Ταινίες, σειρές, θέατρο και βιβλία καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος του ελεύθερου χρόνου μου. Δεν περιορίζομαι σε συγκεκριμένα είδη, κυνηγώ το διαφορετικό και την ποικιλία. Άλλη μου μεγάλη αγάπη η μουσική. Μην παρεξηγηθώ, μόνο ακούω, δυστυχώς δεν παίζω. Και στην ακρόαση μουσικής οι επιλογές μου εναρμονίζονται με τη διάθεση. Με κουράζουν η  υπερανάλυση και οι ατέρμονες, ανούσιες συζητήσεις. Είμαι ενθουσιώδης με καθετί καινούριο, μια και το παιδί που έχω μέσα μου, μου έκανε τη χάρη και δεν με εγκατέλειψε ποτέ!