Οι λάτρεις του σινεμά που έχουν δει και ξαναδεί όλα τα καθιερωμένα κινηματογραφικά έργα, που συμπεριλαμβάνονται στις αμέτρητες λίστες αξιολόγησης, μένουν πολλές φορές έκπληκτοι όταν ανακαλύπτουν το μεγαλείο άγνωστων ή άδικα υποτιμημένων ταινιών. Συνήθως πρόκειται για έργα άσημων δημιουργών που όμως έκαναν μια εξαιρετική ταινία και μετά εξαφανίστηκαν ή έργα γνωστών σκηνοθετών που ήταν μπροστά από την εποχή τους και δεν έγιναν κατανοητά ή ατυχώς έμειναν στη σκιά των μεγάλων επιτυχιών τους. Αυτή είναι η κατηγορία των ταινιών που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «κρυμμένα κινηματογραφικά διαμάντια». Αναζητήστε τα  !!!

 Το μουσικό δωμάτιο/ Jalsaghar (1958) του Satyajit Ray

  • Σεναριογράφος: Satyajit Ray(βασισμένη σε ένα μυθιστόρημα του Tarashankar Banerjee)
  • Κινηματογραφιστής:Subrata Mitra
  • Μουσική:Ustad Vilayat Khan
  • Cast: Chabi Biswas(Biswambhar Roy) Padma Devi(η γυναίκα του, Mahamaya),Pinaki Sen Gupta(Khoka ),Toulsh Lahiri(Διαχειριστής της περιουσίας του Roy), Κali Sarkar(υπάλληλος του Roy, Ananta),Gangapado Bose(Mahim Ganguly),Roshan Kumari ( Χορεύτρια του Kathak )
  • Διάρκεια: 99min

Satyajit Ray (1921-1992)

Τα νεορεαλιστικά φιλμ « Το τραγούδι του δρόμου»(Pather Panchali ,1955), «Ο ανίκητος» (Aparajito, 1956) και ο «Κόσμος του  Apu» (Apur Sansar, 1959), γνωστά και ως  «Τριλογία του Άπου»  καθιέρωσαν την διεθνή φήμη του Satyajit Ray . Όμως  ο Ray  έκανε κι άλλες εξαιρετικές  ταινίες . Το εξπρεσιονιστικό «Μουσικό δωμάτιο» (Jalsaghar, 1958)- για πολλούς κριτικούς το αριστούργημα του- επικεντρώνεται σε ένα γερασμένο αριστοκράτη που προσπαθεί μάταια να προσκολληθεί στο παρελθόν. Στη « Μεγάλη πόλη » (1963)μια γυναίκα σπάει τις κοινωνικές συμβάσεις και πηγαίνει να δουλέψει όταν ο σύζυγός της απολύεται. Στους  «Σκακιστές» (Shatranj ke Khilari, 1977),ένας ευγενής άρχοντας του 19ου αιώνα προσπαθεί να ανακόψει το κύμα των κοινωνικοπολιτικών  αλλαγών.Η «Μοναχική γυναίκα» (Charulata, 1964) και οι «Μέρες και νύχτες στο Δάσος» (Aranyer Din Ratri, 1969) είναι κομψοτεχνήματα που φανερώνουν  την επιρροή του Jean Renoir και του Anton Chekhov στο έργο του Ray.

Αξιολογώντας την καριέρα του Ray, πολλοί ιστορικοί του κινηματογράφου έχουν διαιρέσει το έργο του σε τρεις περιόδους. Από το 1955 έως το 1966, υιοθέτησε τον σχολαστικό ρεαλισμό, χρησιμοποιώντας ένα χαλαρό ρυθμό και επιλέγοντας πλάνα μεγάλης διάρκειας . Από το 1969 έως το 1977, άρχισε να επηρεάζεται από το κίνημα της  nouvelle vague  με ένα πιο περίπλοκο μοντάζ και αφηγηματικό ύφος. Επίσης, κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, το κοινωνικο-πολιτικό περιεχόμενο των ταινιών του έγινε λιγότερο επιφανειακό και πιο έντονο, ίσως ως απάντηση στους Ινδούς κριτικούς που τον κατηγόρησαν  ότι απλά περιέγραφε τα σοβαρά προβλήματα που μαστίζουν την πατρίδα του. Η τελική του κινηματογραφική φάση, ξεκινώντας το 1978 και τελειώνοντας με το θάνατό του, διακρίθηκε από την τάση του να εμβαθύνει στον «εσωτερικό » κόσμο των χαρακτήρων του. Σε όλη  τη διάρκεια της καριέρας του, ο Ray προτιμούσε μια μινιμαλιστική προσέγγιση, αν και ήταν σίγουρα ικανός να ενορχηστρώσει μεγάλες, θεαματικές σκηνές εάν το υλικό του δικαιολογούσε κάτι τέτοιο. Τα περισσότερα θέματα που διερεύνησε  – γέννηση, πνευματική αφύπνιση, φεμινισμός, φυσικές καταστροφές, μυθολογία – αντανακλώνται στον μικρόκοσμο και στις συνεχώς μεταβαλλόμενες τάσεις της Ινδίας.  Οι ταινίες του ,που ασχολούνται κυρίως με τη σύγκρουση μεταξύ παραδοσιακών και σύγχρονων πεποιθήσεων, δεν προσφέρουν εύκολες απαντήσεις, αλλά αποκαλύπτουν το ανθρώπινο πρόσωπο της τεράστιας χώρας του.

Ο  «Γατόπαρδος» της Βεγγάλης

Το «Μουσικό δωμάτιο» ξεκινά με μια υποβλητική  «in media res»  σεκάνς έναρξης . Ένας άνδρας μέσης ηλικίας, με  βαθιά αυλακωμένο πρόσωπο, κάθεται σε μια πολυθρόνα στην αχανή οροφή του αποσαθρωμένου παλατιού του .Το θλιμμένο ληθαργικό  βλέμμα του χάνεται στο άπειρο .  Ξαφνικά ανασηκώνεται όταν ένας υπαινιγμός μουσικής ακούγεται από το σπίτι ενός νεόπλουτου γείτονα, ξυπνώντας μια πικρή υπενθύμιση  από το παρελθόν. Ο υπηρέτης του, με πρόσωπό που προδίδει βαθύ σεβασμό , τρέχει προς αυτόν με ένα ναργιλέ . Ο άνδρας τον ρωτά «Τι μήνας είναι;».

Ο Ray αποφεύγει τη επεξηγηματική φλυαρία και τις κοινοτοπίες δίνοντας με καθαρά κινηματογραφικό τρόπο σημαντικές πληροφορίες στον θεατή  για την κοινωνική τάξη, την ηλικία, τη σημασία της μουσικής , το βαρύ παρελθόν που ήρωα.

Ο άνδρας αυτός λέγεται Biswambhar Roy(συγκλονιστικός ο διάσημος Ινδός ηθοποιός Chhabi Biswas).Είναι ένας γαιοκτήμονας αριστοκρατικής καταγωγής που  βρίσκεται σε οικονομικό μαρασμό. Είναι τα τέλη της δεκαετίας του 1920. Είναι ο τελευταίος απόγονος μιας δυναστείας  που ευδοκίμησε στη Βεγγάλη του 19ου αιώνα.Όμως οι εποχές έχουν αλλάξει και τα χρήματά του εξαντλούνται. Του έχουν απομείνει μόνο δυο άτομα από το άλλοτε πολυπληθές προσωπικό, ένας ελέφαντας και ένας λευκός επιβήτορας, ως ενθύμια του παρελθόντος . Ωστόσο το πάθος του για τη μουσική είναι τόσο βαθιά ριζωμένο που είναι ικανό να τον καταστρέψει ολοκληρωτικά . Αν η μουσική είναι η θεότητα του, τότε το πολυτελές μουσικό δωμάτιο του είναι ο ναός της .Όταν αναγκάζεται  να το κλείσει ,  υποχρεώνεται με πόνο να εγκαταλείψει την άσβεστη εμμονή του.

Ακολουθεί μια μεγάλη αναδρομή σε μια πιο ευτυχισμένη εποχή, όταν ο Roy είχε κοντά του τον μονάκριβου γιο του  και την προσγειωμένη σύζυγο του .Ήταν μια εποχή που υπερηφανευόταν για την αίθουσα μουσικής με τον υπέρλαμπρο πολυέλαιο με κεριά, το καλλωπιστικό  χαλί και τα πορτρέτα  των προγόνων του. Εκεί προσκαλούσε τους καλύτερους μουσικούς της Ινδίας να παίζουν για τους ευγενείς  καλεσμένους του. Όμως τα κτήματά του έχουν κατακλυστεί από νερό μετά από μια πλημμύρα. Παρόλα αυτά ο Roy δεν μπορεί να αλλάξει τις σπάταλες συνήθειες του και αναγκάζεται να βάζει ενέχυρο τα κοσμήματα της γυναίκας του.

Ωστόσο το γεγονός που θα σφραγίσει τη μοίρα του είναι η έλευση του νεόπλουτου γείτονα  Mahim Ganguly . Ο Mahim είναι ένας αυτοδημιούργητος χρηματιστής ,ταπεινής καταγωγής,  με κοινωνικές φιλοδοξίες, με σπίτι εξοπλισμένο με μοντέρνα έπιπλα , με αυτοκίνητο και με μια θορυβώδη ηλεκτρική γεννήτρια . Ο Roy περιφρονεί αυτόν τον άξεστο εκπρόσωπο της μπουρζουαζίας που προσπαθεί με το χρήμα να κερδίσει τον σεβασμό που αυτός κέρδισε εκ γενετής.

Η αφηγηματικός ιστός της ταινίας συντίθεται από τις τρεις τελευταίες  συναυλίες στο μουσικό δωμάτιο. Η πρώτη γίνεται για να γιορτάσει ο Roy την «τελετή νήματος» του γιου του. Η μουσική βραδιά είναι ένας θρίαμβος, παρόλο που η σύζυγος του, περιμένοντας ανυπόμονα , αναγκάζεται να υποθηκεύσει τα κοσμήματα της για να  πληρώσει τους μουσικούς.

Μερικές μέρες αργότερα  η γυναίκα και ο γιος του Roy φεύγουν για ταξίδι. Ο φιλόδοξος Mahim  καταφθάνει  για να  δώσει στον Roy  μια πρόσκληση για μια δική του συναυλία. Ο Ray το εκλαμβάνει ως πρόκληση και προσβολή. Ακαριαία  αντιτάσσει ,για το ίδιο βράδυ, δική του συναυλία ενώ στέλνει μήνυμα στην γυναίκα και στον γιο του να επιστρέψουν εσπευσμένα. Ωστόσο η επιστροφή τους καθυστερεί εξαιτίας μια τρομακτικής  καταιγίδας. Η συναυλία πρέπει να ξεκινήσει αλλά την διαπερνά  ένα δυσοίωνο υπόγειο ρεύμα. Ο Roy ανήσυχος μπαινοβγαίνει στο δωμάτιο και αναποδογυρίζει άθελα του ένα καραβάκι-μινιατούρα.Ο τραγουδιστής, ένας γενειοφόρος άντρας με αποτρόπαιο πρόσωπο , μοιάζει να προφητεύει την προσέγγιση μιας καταστροφής. Ο  ουρανός διασχίζεται από φωτεινές ραβδώσεις ,ο  πολυέλαιος στροβιλίζεται από τον άνεμο , ένα έντομο πνίγεται στο ποτήρι του Roy. Όλα συντείνουν σε ένα προμήνυμα οδυνηρής απώλειας.

Η τρίτη συναυλία έρχεται στο τέλος της μακράς περιόδου απόσυρσης του Roy. Είμαστε πίσω στο παρόν. Τα τελευταία κοσμήματα θα πουληθούν .Ο  περήφανος αλλά ξεπεσμένος αριστοκράτης  θέλει να αποχωρήσει  με φινέτσα και μεγαλοπρέπεια . Όταν η χορεύτρια τελειώνει τον εκπληκτικό χορό της  ο θρασύς Mahim  επιχειρεί να της πετάξει χρυσά νομίσματα. Ακαριαία ο Roy παγιδεύει τον καρπό του με το μυτερό άκρο του μπαστουνιού του.  Αυτός είναι ο οικοδεσπότης, αυτός θα πληρώσει, ακόμη πιο γενναιόδωρα με ότι του έχει απομείνει.

Στην μεγαλειώδη τελική σεκάνς  ο Roy αναστοχάζεται μπροστά στα πορτρέτα των προγόνων του . Μια αράχνη σέρνεται  στο πόδι του δικού του πορτρέτου. Τα κεριά λιώνουν ,ο πολυέλαιος σβήνει .Είναι ήδη αυγή. Ο πιστός υπηρέτης ανοίγει τις βαριές κουρτίνες και αφήνει στις πρώτες ακτίνες του ήλιου να διαλύσουν την πεισιθάνατη ατμόσφαιρα. Ο εξουθενωμένος και άρρωστος  Roy ιππεύει μετά από χρόνια  το λευκό του άλογο και καλπάζει, παρά τις προειδοποιήσεις, πάνω στη  διαδρομή που του χάραξε η Ειμαρμένη.

Το “Δωμάτιο Μουσικής” είναι βασισμένο σε μια μικρή ιστορία του συγγραφέα Tarasankar Banerjee και  ξεδιπλώνεται σαν ένας αρχαίος μύθος. Για πρώτη φορά ο Ray εγκαταλείπει τον νεορεαλισμό της «Τριλογίας του Άπου» και γίνεται εξπρεσιονιστής , με θαυμαστές εναλλαγές φωτός και σκιάς από τον κινηματογραφιστή Subrata Mitra. Η αύρα του “mise en scène” βρίσκεται σε πλήρη ανάπτυξη με ατμοσφαιρικά πλάνα ,με σιωπές και παύσεις που λένε πολύ περισσότερα από πολλές σελίδες διαλόγων. Η κάμερα  συλλαμβάνει την κάθε λεπτομέρεια  με ακρίβεια και τονίζει με έμφαση τους συμβολισμούς: η αράχνη στο πορτρέτο, το έντομο στο ποτήρι,  ο πολυέλαιος που αντανακλά τις ψυχικές καταστάσεις του Roy, ο υπηρέτης που ψεκάζει με άρωμα τους επισκέπτες , η ευδαιμονία ενός ελέφαντα που λούζεται στον ποταμό, η χαρά του πιστού υπηρέτη όταν ανοίγει ξανά τη σκονισμένη αίθουσα μουσικής ,τα μακρόσυρτα πλάνα στο πρόσωπο του Roy όταν αναλογίζεται τα λάθη του.

Αν και το σκηνικό του είναι πολύ διαφορετικό, το «Μουσικό Δωμάτιο» του Satyajit Ray έχει πολλά κοινά με το θρυλικό «Γατόπαρδο» του Luchino Visconti. Οι δύο ταινίες λένε τις ιστορίες δύο υπερήφανων και ισχυρών ανδρών που αρχίζουν να συνειδητοποιούν ότι οι κόσμοι τους αλλάζουν, αργά αλλά αμετάκλητα μέσω της σύγκρουσης της παράδοσης με τη νεωτερικότητα , της αριστοκρατίας με την μπουρζουαζία. O  Ray – όπως και ο Visconti – είναι επικριτικοί για τον ήρωα τους αλλά ταυτόχρονα τον βλέπουν με σεβασμό και συμπάθεια.

Άραγε ποιες ενδογενείς δυνάμεις ώθησαν αυτόν τον Σαιξπηρικό ήρωα στα μοιραία λάθη που προκάλεσαν την τραγική του αποσύνθεση ; Η θλίψη για το νομοτελειακό ξεθώριασμα της κοινωνικής του υπόστασης  ή ο υπέρμετρα αλαζονικός χαρακτήρας του; Ο Satyajit Ray έθεσε τα ερωτήματα και ζητά την δική μας απάντηση .