Ζακ Τατί: Ο κωμικός με την ιδιότυπη κινηματογραφική γλώσσα

Ο Ζακ Τατί (1907-1982), (αληθινό όνομα Ζακ Τατισέφ, εγγονός του Πρέσβη της τσαρικής Ρωσίας στη Γαλλία),  υπήρξε κορυφαίος κωμικός, ηθοποιός, σεναριογράφος και σκηνοθέτης. Δημιουργός του «Κυρίου Υλό», ενός ευφάνταστου κινηματογραφικού τύπου (στον αντίποδα του Σαρλό του Τσάπλιν), που σκιτσάρεται ως ένας αμήχανος αστός, απροσάρμοστος στους ρυθμούς της σύγχρονης ζωής, με παπιγιόν, παντελόνι μέχρι τους αστραγάλους ,καμπαρντίνα, ομπρέλα και πίπα. Σε τριάντα χρόνια καριέρας σκηνοθέτησε με ξεχωριστό ύφος μόνον έξι ταινίες, κρατώντας αποστάσεις από τον έντονο συναισθηματισμό του Τσάπλιν και το φιλολογικό χιούμορ των αδερφών Μαρξ. Στις ταινίες του, διακρίνει κανείς μια λεπτή ποιότητα τρυφερής ποιητικής ειρωνείας και αγάπης για τον άνθρωπο, έναν έντονο περφεξιονισμό στην κατασκευή τους, την σχεδόν παντελή απουσία διαλόγων – που αντισταθμίζεται όμως από μία εκπληκτική δουλειά στους υπόλοιπους ήχους – και μια διεισδυτική κριτική ματιά στον σύγχρονο τεχνολογικό κόσμο. Το λεπτό του χιούμορ πέρασε στο φιλμ μέσα από έναν ευφυή συνδυασμό όλων των εκφραστικών μέσων του κινηματογράφου. Μετά την πρώτη ταινία του «Μέρα γιορτής» (1949)  επινόησε και καθιέρωσε τον χαρακτήρα του Ιλό στις επόμενες ταινίες του «Οι διακοπές του κυρίου Ιλό» (1953), «Ο θείος μου» (1958), «Playtime» (1967) και «Ο κύριος Ιλό στο χάος της κυκλοφορίας» (1970). Η γυρισμένη σε βίντεο «Παρέλαση»(1974) ,παραγγελία της σουηδικής τηλεόρασης, αποτέλεσε το κύκνειο άσμα του.

Χορογραφώντας το κυκλοφοριακό χάος

Ο ιδιοκτήτης της μικρής αυτοκινητοβιομηχανίας  «Altra» θέλει να επιδείξει την τελευταία του δημιουργία – ένα υπερσύγχρονο όχημα κατασκήνωσης εξοπλισμένο με σχεδόν όλα όσα μπορεί κανείς να φανταστεί. Ο τυχερός υπάλληλος που αναλαμβάνει να παραδώσει αυτό το «θαύμα» της σύγχρονης τεχνολογίας στην έκθεση είναι ο ταλαντούχος σχεδιαστής του, ο γνωστός και αγαπητός μας κ. Ιλό. Αμέσως αρχίζουμε να αμφιβάλουμε για την επιτυχία του εγχειρήματος  καθώς γνωρίζουμε την έμφυτη ροπή του να μπλέκει διαρκώς σε φασαρίες και παρεξηγήσεις. Ο κ. Ιλό ένας χαρακτήρας με αγαθές προθέσεις που όμως προσπαθεί να εξυπηρετήσει τους πάντες την ώρα που κανείς δεν ζητά τη βοήθειά του . Όταν κάτι πάει άσχημα κάνει  φιλότιμες προσπάθειες να το διορθώσει  ,αλλά συνήθως το κάνει ακόμη χειρότερο επιφέροντας τελικά το χάος και την καταστροφή.

Το φορτηγό που μεταφέρει το νέο όχημα  εγκαταλείπει το Παρίσι, αλλά οι συνοδοί του Ιλό –ο  οδηγός και η όμορφη γραμματέας- γρήγορα συνειδητοποιούν ότι αυτό μπορεί να αποδειχθεί το χειρότερο ταξίδι της ζωής τους :αρχικά το φορτηγό παθαίνει «λάστιχο», μετά μένει από καύσιμα και καταλήγει σε μια θεαματική καραμπόλα. Αργότερα, στα σύνορα, όλοι συλλαμβάνονται από την ολλανδική αστυνομία. Εν τω μεταξύ, η επίδειξη αυτοκινήτων στο Άμστερνταμ έχει ήδη ξεκινήσει .

Παρόλα αυτά και κόντρα σε όλες τις  αντιξοότητες και τις σε βάρος του πιθανότητες, ο ακατάβλητος και ενθουσιώδης Ιλό αγωνίζεται να μεταφέρει τον εαυτό του και τη πολύτιμη δημιουργία του στο Άμστερνταμ .Ωστόσο  θα φθάσει εκεί  έγκαιρα για να προλάβει την έκθεση …;

Αυτή η άδικα υποτιμημένη  τελευταία εμφάνιση του κ. Ιλό μπορεί να μην διαθέτει την οπτική ποίηση και τη γοητεία των προηγούμενων ταινιών του, αλλά εξακολουθεί να είναι μια εξαιρετικά διασκεδαστική κωμωδία. Ο Ιλό είναι ένας αθώος, ένα μεγάλο απροσάρμοστο και απροστάτευτο «παιδί» ριγμένο μέσα  στη ζούγκλα της μεγαλούπολης .Είναι αδέξιος, χαμένος, εφευρετικός, ακροβάτης αλλά και γκαφατζής. Η παρουσία του σε κάθε χώρο προκαλεί αναστάτωση , καθώς  μοιάζει  να έλκεται από  το μαγνητικό  πεδίο ασύμμετρων συμβάντων.  Παραφράζοντας τον γνωστό νόμο του Μέρφυ θα λέγαμε ότι “Αν κάτι μπορεί να πάει στραβά, σίγουρα θα πάει αν είναι παρών ο κ.Ιλό”.

Το στυλ του Ζακ Τατί είναι φινετσάτο, εφευρετικό και νεωτεριστικό καθώς ασχολείται με δεκάδες μικρές, όμορφες και τρυφερές λεπτομέρειες που ο θεατής δεν προλαβαίνει να δει σε μια θέαση . Το “Trafic” είναι μια  ταινία στα ανθρώπινα μέτρα  ,που σατιρίζει με φρεσκάδα και λεπτότητα τον νεοπλουτισμό , τον υπερκαταναλωτισμό ,την εξάρτηση από το αυτοκίνητο, ενώ αντιστικτικά υμνεί την απλή καθημερινή ζωή. Μετά από ένα ήπιο ,αναγνωριστικό  ξεκίνημα ακολουθεί μια αλυσιδωτή αντίδραση από οπτικά γκαγκς, μερικά από τα οποία είναι ξεκαρδιστικά .Παράδειγμα :  η λαμπρά χορογραφημένη καραμπόλα των αυτοκινήτων , η νυχτερινή του μάχη του Ιλό με ένα κισσό (!!!) που έχει σαν αποτέλεσμα να βρεθεί κρεμασμένος ανάποδα , η φάρσα κάποιων νεαρών με το λευκό σκυλάκι που προκαλεί  κωμικό ντελίριο. Τα περιστατικά είναι πολλά και απανωτά αλλά ο Ιλό τα αντιμετωπίζει όλα με καλή διάθεση  και ποτέ δεν χάνει τη φιλοσοφημένη ισορροπία του.

Παρακολουθώντας την έξοχη τελική σεκάνς μας διαποτίζει εσωτερική αγαλλίαση αλλά και  απροσδιόριστη μελαγχολία, καθώς γνωρίζουμε ότι ο κ. Ιλό αποχαιρετά οριστικά τον μαγικό κόσμο των  φευγαλέων κινούμενων εικόνων . Μέσα στο ασφυκτικό μποτιλιάρισμα που προκαλεί μια ισχυρή καταιγίδα ο πάντοτε ανθρωπιστής  Ιλό αποσύρεται έχοντας μια όμορφη γυναίκα στο πλευρό του, προστατευμένος από την πιστή ομπρέλα του, που επιτέλους δικαιολογεί την παρουσία της.

Αν και το «Trafic» προοριζόταν να βοηθήσει τον Τατί να μειώσει τις απώλειες από την οικονομική καταστροφή του «Playtime», τελικά απέτυχε να σώσει τον σκηνοθέτη από την πτώχευση. Για άλλη μια φορά, η επιτυχία δεν ήρθε. Απογοητευμένος από το κοινό, περιφρονημένος από τους κριτικούς, εγκατέλειψε πρόωρα το σινεμά. Εκ των  υστέρων, αναλογιζόμαστε πόσο έχασε ο κινηματογράφος  καθώς δεν δόθηκε στον Τατί η θέση που δικαιωματικά του άξιζε.