Stanley Kubrick(1928 – 1999): Ο περφεξιονιστής του σινεμά

Ο Stanley Kubrick υπήρξε ένας από τους πιο επιδραστικούς auteur στην ιστορία του κινηματογράφου. Ζούσε  σαν ερημίτης, αρνούμενος να ταξιδεύει ή να δίνει συνεντεύξεις. Η σχολαστική φροντίδα με την οποία επέλεγε τα θέματα του ,η αργή μέθοδος εργασίας του, και η μοναχική του προσωπικότητα δημιουργούσε μια σπάνια προσδοκία κάθε φορά που ο Stanley Kubrick έκανε μια νέα ταινία. Βαθιά πεσιμιστικές ,σαρκαστικές και κλειστοφοβικές οι ταινίες του Kubrick υιοθετούν πολυσύνθετες σκηνοθετικές τεχνικές.

Η «Lolita» (1962) με θέμα τη παιδοφιλία ,βασισμένη στο μυθιστόρημα του Ναμποκόφ ,ήταν μια όξινη ​​κωμωδία γεμάτη διεστραμμένο πάθος. Για πρώτη φορά αποκάλυψε την αντιμιλιταριστική του ιδεολογία με το πικρά ειρωνικό και ουμανιστικό «Paths of Glory» (1957),αναφορά στον  Α  Παγκόσμιο Πόλεμο, και συνέχισε  με τη μαύρη κωμωδία «Dr. Strangelove (1963)»,για τον Β Παγκόσμιο .Στο «Full Metal Jacket»(1987), απεικονίζει την υπέρμετρα  βίαιη στρατιωτική εκπαίδευση των ΗΠΑ για τον άσκοπο πόλεμο του Βιετνάμ. Οι φουτουριστικές του ταινίες αναπτύσσονται με το θέμα της διαδικασία στέρησης του ατόμου από θετικές ανθρώπινες ιδιότητες. Στο γριφώδες διαστημικό ταξίδι του  «A Space Odyssey»  (1968)ο άνθρωπος είναι απλώς ένα «εξάρτημα» που ελέγχεται από ένα Υπερ-υπολογιστή, ενώ στο  «A Clockwork Orange» (1971) αλλοτριωμένοι νέοι ,εθισμένοι στην ωμή βία, γίνονται πειραματόζωα και υφίστανται πλύση εγκεφάλου σε αναμορφωτήριο. Η παραφροσύνη  είναι το προφανές θέμα στο «The Shining» (1980) και οι σεξουαλικές φαντασιώσεις διερευνώνται στην τελευταία του ταινία, «Eyes Wide Shut» (1999). Αντίθετα, το  magnum opus του, «Barry Lyndon»(1975), εμπνευσμένο από το αγγλικό τοπίο και από πίνακες ζωγραφικής του 18ου αιώνα, αποδεικνύει την μοναδική του ικανότητα του να εκτιμά και να ανταποκρίνεται σε σύνθετες συναισθηματικές ή αισθητικές επιρροές.

Οι ταινίες του Kubrick είναι μεγαλόπνοες και υποβλητικές αλλά ταυτόχρονα αφαιρετικές και ασαφείς .Βαθιά διαποτισμένες  με μεταφορικά νοήματα, απαιτούν συχνά μια συγκεκριμένη περίοδο ωρίμανσης  για να συνειδητοποιήσουμε  πλήρως το μεγαλείο τους. Δεν είχε συγκεκριμένο σκηνοθετικό ύφος (όπως π.χ. ο Ταρκόφσκι ή ο Αντονιόνι). Με κάθε είδος που ασχολήθηκε έθεσε αξεπέραστα όρια και κάνοντας ουσιαστικά  την ταινία “A Kubrick Film”, με την προσωπική του ετικέτα.Όπως πολύ εύστοχα έγραψε ο Βασίλης Ραφαηλίδης «..κάθε ταινία του μοιάζει σαν προσπάθεια να λεχθεί η τελευταία λέξη πάνω σ’ ένα θέμα με το οποίο ασχολήθηκαν πολλοί πριν από αυτόν.»

Από μια συνολική αποτίμηση  του έργου του, ως κύρια χαρακτηριστικά προβάλλουν η  αξεπέραστη τελειότητα της φόρμας , η εμμονή του να ανατέμνει με οξυδέρκεια και κλινική ψυχρότητα  τα άδυτα της ανθρώπινης φύσης  ,ο διάχυτος πεσιμισμός  αλλά και μια ουμανιστική αύρα.  Σχεδόν 20 χρόνια μετά το θάνατο του το έργο του παραμένει πρωτοποριακό , διαχρονικό και ταυτόχρονα εγκεφαλικό και παγερά γοητευτικό.

 Κοινωνική κριτική με νουάρ ατμόσφαιρα

Μετά την αποφυλάκισή του ο Johnny Clay (Sterling Hayden) σχεδιάζει μια πολύπλοκη ,αλλά αναίμακτη ληστεία στον ιππόδρομο. Για την εκτέλεση του σχεδίου δημιουργεί μια ετερόκλητη ομάδα μικρο-κακοποιών . Αν όλα πάνε καλά, εκτιμούν ότι  μπορούν να αρπάξουν  περίπου δύο εκατομμύρια δολάρια ,σε μετρητά. Αφού μοιραστούν τα χρήματα, δεν θα ξανασυναντηθούν…

Ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης της ομάδας είναι ο Johnny Clay (Sterling Hayden) ,ένας τελειομανής και επιδραστικός άντρας που μιλά και σκέφτεται με εκπληκτική ταχύτητα. Μόλις έχει αποφυλακισθεί και αυτή θα είναι η μεγαλύτερη «δουλειά»  που έχει κάνει . Μετά από αυτό,  σκοπεύει να αποσυρθεί με την πιστή φίλη του(Coleen Gray).

Ο μικροκαμωμένος και μαλθακός ταμίας του ιπποδρόμου George Peatty (Elisha Cook Jr.)είναι ένα από τα μέλη της συμμορίας. Το κάθιδρο πρόσωπο και το έντονο βλέμμα του είναι η ενσάρκωση του φόβου και της αβεβαιότητας .Η ζωή του μοιάζει  κατεστραμμένη .Την μοιράζεται με μια «femme fatale» , την φιλήδονη ,κυνική  και φιλοχρήματη Sherry (Marie Windsor).Ο George συμμετέχει στο «κόλπο», μόνο και μόνο για αυτήν. Με τα χρήματα που θα πάρει ,ελπίζει να την κρατήσει κοντά του και να της δώσει την πολυτελή ζωή που αυτή θεωρεί ότι της αξίζει. Αυτό που ο George δεν γνωρίζει είναι ότι εδώ και αρκετό καιρό η Sherry έχει έναν νεαρότερο εραστή. Οι σκηνές αυτού του  ασύμμετρου ζευγαριού είναι εκπληκτικές και κοχλάζουν  από ψυχικό καταναγκασμό και νοσηρό ερωτισμό.

Ο Mike O’Reilly(Joe Sawyer), ο μπάρμαν του ιπποδρόμου, έχει οικονομικό πρόβλημα λόγω της σοβαρά άρρωστης σύζυγου του. Ο  αστυνομικός Randy Kennan (Ted de Corsia) συμφώνησε να βοηθήσει τον Johnny επειδή χρειάζεται απεγνωσμένα χρήματα για να καλύψει τα χρέη του. Ένας από τους πιστωτές του, ο Leo (Jay Adler), του έδωσε  τελική προθεσμία μόλις δύο εβδομάδες για να διευθετήσει την υποχρέωσή του. Ο Marv (Jay C. Flippen) είναι ένας ευκατάστατος ηλικιωμένος που ψάχνει να βρει νόημα στη ζωή του. Έχει δανείσει στον Johnny ένα μεγάλο χρηματικό ποσό για να καλύψει τα διάφορα έξοδα της οργάνωσης του σχεδίου.

Υπάρχουν και οι ρολίστες Maurice και Nikki που δεν γνωρίζουν τα άλλα μέλη της συμμορίας, ούτε το σχέδιο της ληστείας και πληρώνονται αδρά μόνο για να εκτελέσουν μια συγκεκριμένη ενέργεια δημιουργώντας αντιπερισπασμό και μετά να κρατήσουν το στόμα τους κλειστό.Ο Maurice (Kola Kwariani) είναι πρώην πολυνίκης παλαιστής. Το μόνο που πρέπει να κάνει είναι να “περιποιηθεί”  μισή ντουζίνα ιδιωτικών φρουρών . Ο Nikki (Timothy Carey) είναι ένας βετεράνος πολέμου, με παραμορφωμένη ομιλία και παρανοϊκό βλέμμα .Έχει δυο προτερήματα: είναι εξαιρετικός σκοπευτής και εχέμυθος. Έχει και ένα μειονέκτημα: είναι ψυχολογικά ασταθής με ξαφνικές εκρήξεις βίας. Ο ρόλος του είναι να πυροβολήσει ένα νικηφόρο άλογο της έβδομης κούρσας. Ο Nikki εμφανίζεται μόνο σε δύο σκηνές αλλά μένει αξέχαστος. Τον υποδύεται μια εντυπωσιακή κινηματογραφική φυσιογνωμία, ο θρυλικός «τρελός» των αμερικανικών Β-movies,  Timothy Carey («Η δολοφονία ενός κινέζου μπουκμέϊκερ»).

Το σχέδιο του Johnny δείχνει αριστοτεχνικό και μελετημένο στην κάθε λεπτομέρεια . Αν εκτελεστεί με ακρίβεια η επιτυχία του φαίνεται σίγουρη. Όμως θα εκτελεστεί; Ή θα επιβεβαιωθεί ο περιβόητος νόμος του Μέρφυ: «Ό, τι μπορεί να πάει στραβά, θα πάει στραβά»;

Το «Χρήμα της οργής» είναι η τρίτη ταινία  του Kubricκ , αλλά η πρώτη πραγματικά αξιόλογη . Αποτελεί διασκευή του μυθιστορήματος “A clean break” του Lionel White. Ο  συγγραφέας Jim Thompson  («The Getaway» και «The Grifters»), συνεισέφερε διαλόγους με την λαϊκή γλώσσα του δρόμου . Το φιλμ ακολουθεί πιστά τους κώδικες και την μυθολογία των film noir: μοιραία γυναίκα ,παραβατική συμπεριφορά, μοιρολατρία και βάναυσο ρεαλισμό. Είναι γυρισμένη κυρίως σε φυσικούς χώρους έτσι ώστε να θυμίζει συχνά ακατέργαστο ντοκιμαντέρ.

Ο Kubric δημιούργησε ένα περίπλοκο αλλά διαυγές κινηματογραφικό παζλ που μετατοπίζεται μπροστά και πίσω τόσο στον χρόνο όσο και ανάμεσα στους  χαρακτήρες αποκαλύπτοντας το προφίλ και τα κίνητρα τους .Η μη γραμμική αφήγηση είναι κατακερματισμένη σε μικρά επεισόδια ,δίνοντας επιταχυντικό ρυθμό . Η ενοποιητική φωνή του ουδέτερου «παντογνώστη» αφηγητή (του παλαίμαχου ραδιοφωνικού εκφωνητή Art Gilmore) τονίζει με έμφαση τις ακριβείς ημερομηνίες και ώρες της δράσης .Έτσι το φιλμ είναι καθηλωτικό και ακριβές σαν ωρολογιακή βόμβα και κάθε λίγα λεπτά ο Kubrick συνθέτει μια νέα αιχμή σασπένς .

Ο  Sterling Hayden (Dr. Strangelove ,Johny Guitar, Godfather) επιβάλλεται στην οθόνη με το εντυπωσιακό παράστημα , το σκληρό πρόσωπο και το πικρό χαμόγελο του. Η μεταλλική φωνή του εκτοξεύει με ρυθμό πολυβόλου τις οδηγίες και τις απαιτήσεις από τα μέλη της ομάδας , με έναν επίπεδο, πραγματιστικό τόνο. Ποτέ δεν εμφανίζει συγκίνηση ,πάθος, φόβο, απληστία. Έχει ένα προσωπικό ηθικό κώδικα αλλά είναι διαποτισμένος από ένα ιδιότυπο νιχιλισμό .

Το «Χρήμα της οργής»  θυμίζει έντονα την αριστουργηματική «Ζούγκλα της ασφάλτου»(1950) του Τζον Χιούστον. Άλλωστε διαθέτει τον ίδιο πρωταγωνιστή ,τον επιβλητικό Heyden , εξίσου καταραμένους χαρακτήρες ,το ίδιο πεσιμιστικό πνεύμα και την ίδια κατάμαυρη ατμόσφαιρα .Στην αλησμόνητη τελική σεκάνς ,που φέρνει στο νου τον «Θησαυρό της Σιέρα Μάντρε» -και πάλι του Χιούστον- , ο ηττημένος αλλά υπερήφανος άντρας αρνείται να το βάλει στα πόδια. Γιατί άλλωστε; Η Μοίρα του ήταν προδιαγεγραμμένη.