Σκηνοθεσία: Elia Kazan

Σενάριο: William Inge

Μουσική: David Amram

Φωτογραφία: Boris Kauffman

Χρώμα: Έγχρωμη

Διάρκεια: 124 min

Ωδή και λυγμός για την ομορφιά και τη νιότη

Ο  μόνιμος θεματικός πυρήνας της φιλμογραφίας του Elia Kazan είναι η μελέτη της διαμόρφωσης του «αμερικανισμού», αυτού του δομικού συστατικού της θετής του πατρίδας. Είναι ιστορικά αποδεδειγμένο ότι οι ΗΠΑ αποτελούν το αμάγαλμα δυο κυμάτων αποικισμού ,που αποτελούνταν από τυχοδιώκτες  και εγκληματίες το ένα και από πουριτανούς μεσοαστούς το άλλο. Αυτή η διττή φύση χαρακτηρίζει διαχρονικά την Αμερικανική κοινωνία μέχρι και σήμερα, καθώς αυτές οι δυο συνιστώσες συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν . Ο πουριτανισμός της μεσοαστικής τάξης απαγορεύει το ζωικό ένστικτο και επιβάλλει μέσες ,συμβιβαστικές λύσεις. Από την άλλη οι ηθικές αξίες διαθλώνται στο  πρίσμα των σκοπιμοτήτων ,δημιουργώντας  ένα ευρύ φάσμα που υιοθετεί το δόγμα «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα», ενώ παράλληλα δεν αφορίζει τον αταβιστικό τυχοδιωκτισμό. Έτσι η οποιαδήποτε «κατά μόνας» επανάσταση είναι εκ των προτέρων καταδικασμένη.

Ο «Πυρετός στο αίμα» είναι το απόλυτο αριστούργημα του Kazan , μια ταινία άψογη τόσο στη φόρμα όσο και στο περιεχόμενο. Η αφήγηση  ανοίγει με την υπέροχη λήψη ενός καταρράκτη και ενός πανέμορφου ζευγαριού σε ένα αυτοκίνητο. Είναι η ονειροπόλα και ευαίσθητη Deanie (Natalie Wood) και ο υπεραθλητής του σχολείου ,ο αρρενωπά γοητευτικός Budd(Warren Beatty) .Το νεαρό ζευγάρι είναι βαθιά ερωτευμένο αλλά δεν μπορεί να συγχρονίσει την αντίθετη πολικότητα των ηθικών τους στάσεων. Το αγόρι φλέγεται από τον πυρετό του πόθου .Το κορίτσι βασανίζεται από την καταπιεσμένη  επιθυμία και την επιβεβλημένη «αγνότητα» . Η τραγωδία τους επιτείνεται από την επιρροή των γονικών παρεμβάσεων. Οι καταπιεστικοί γονείς (ο πατέρας του, η μητέρα της, και οι δύο κυριαρχούν εντελώς στους συγκαταβατικούς συντρόφους τους),τους  επιβάλλουν την βούλησή τους και τις προσδοκίες τους. Ο πατέρας του αγοριού (Pat Hingle), βαρόνος του πετρελαίου της περιοχής τον  συμβουλεύει να βρει «ένα άλλο είδος κοριτσιού» για να ανακουφίσει τις σεξουαλικές του επιθυμίες, του τονίζει ότι η Deanie  είναι κοινωνικά κατώτερη του και τον πιέζει να γραφτεί στο πανεπιστήμιο του Γέιλ .Ο ίδιος ο Budd όμως έχει άλλα όνειρα για το μέλλον του, θέλει να ασχοληθεί με το ράντσο τους. Ενώ η μητέρα  του κοριτσιού (Audrey Christie), κατηγορεί την κόρη της ότι δεν είναι αρκετά «καπάτσα» ώστε να παντρευτεί γρήγορα τον Budd και να έχει μια άνετη και εύπορη ζωή. Έτσι τα παιδιά οδηγούνται σε αδιέξοδο καθώς δεν μπορούν να ολοκληρώσουν τη σχέση τους, είτε σεξουαλικά είτε συζυγικά. Οι αμφίπλευρες  πιέσεις και η επερχόμενη οικονομική κατάρρευση του 1929 θα συσσωρεύσουν τα μαύρα σύννεφα της τραγωδίας.

Το πρωτότυπο σενάριο του  φιλμ γράφτηκε από τον σημαντικό δραματουργό William Inge («Πικ-νικ», «Στάση λεωφορείου»)  και αφηγείται μια ρομαντική ιστορία που διαδραματίζεται σε μια κωμόπολη του Κάνσας . Όμως οι Inge και Kazan δεν υποκύπτουν στον ρηχό και ανώδυνο μελοδραματισμό. Εμβαθύνουν με ενάργεια και τόλμη στα ζητήματα.  Εφηβική λαχτάρα, κοινωνικά ταμπού, γονική διαστρέβλωση του ψυχισμού των νέων. Το βαθύ μυστήριο της αγάπης και του σεξ ανάμεσα σε άδολους συντρόφους αλλά και η εύθραυστη ζωή του αν δεν εκπληρωθούν οι επιθυμίες της καρδιάς, τη σωστή στιγμή.

Με τον τρόπο αυτόν φορτίζουν και διογκώνουν την ιστορία με κοινωνικές και ψυχολογικές προεκτάσεις  συνθέτοντας  μια κοινωνική τοιχογραφία της «βαθιάς» Αμερικής. Ο αφηγηματικός ιστός υφαίνεται γύρω από αντιθετικά δίπολα :αίγλη του αγνού έρωτα και μαρασμός του  ,σεξουαλική αφύπνιση  και ηθικολογικός κατευνασμός , νεανική εξέγερση  και οδυνηρός συμβιβασμός .Και όλα αυτά ενταγμένα σε ένα πλαίσιο κοινωνικών αλλαγών και νέων υλιστικών αξιών.

Όπως πάντα στον Kazan  οι ηθοποιοί δίνουν εξαίρετες ερμηνείες ,ακολουθώντας την « Mέθοδο» του Actors Studio.  Natalie Wood και  Warren Beatty  προσφέρουν πειστικές, ελκυστικές ερμηνείες με την  κλιμάκωση της ερωτικής τους χημείας να υπερχειλίζει από κάθε καρέ. Ωστόσο, οι αληθινά εξαιρετικές, αξέχαστες ερμηνείες ανήκουν στην Audrey Christie, που παίζει τη μητέρα της Wood και τον Pat Hingle, ως πατέρα του Beatty.  Ειδικά ο δεύτερος είναι ο συνήθης ήρωας του Kazan , αυτός που πάσχει από την τυπική αμερικανική υπερδιέγερση ,που αγγίζει τα όρια της νεύρωσης. Σαρωτικός, υπερφίαλος ,τυραννικός , παγιδεύει τον γιο του στις εγωιστικές του φιλοδοξίες. Ο όμορφος, αθλητικός γιος είναι η ψευδής αντανάκλαση του γερασμένου, ανάπηρου εαυτού του.

Μέρος της δύναμης του φιλμ σχετίζεται με τον διαλεκτικό τρόπο με τον οποίο ο Kazan αναπτύσσει τους χαρακτήρες των γονέων. Ενώ μας εξοργίζουν, διεκδικούν και τη συμπάθειά μας. Αν και με τη στάση τους  καταστρέφουν τα όνειρα των παιδιών τους, παραμένουν αφοπλιστικά ανθρώπινοι. Με την κατανόησή  και την ταυτόχρονη απόρριψή τους, μπορούμε να δούμε το σκληρό κατηγορητήριο  του Kazan εναντίον του φανατικού πουριτανισμού και των κοινωνικών μηχανισμών που φυλακίζουν τις ελεύθερες και ονειροπόλες νεανικές ψυχές.

Τα έξοχα πλάνα του Βoris Kauffman καταγράφουν τη μικρή πόλη  με κορεσμένα χρώματα του Technicolor , αναδύοντας έναν καθηλωτικό οπτικό αισθησιασμό. Απεικονίζουν με  λαμπρότητα το φυσικό τοπίο  και με σκοτεινά χρώματα το καταπιεστικό οικογενειακό πλαίσιο. Όμορφο το ρομαντικό μουσικό θέμα του David Amram αλλά και εξαιρετική η δουλειά της ενδυματολόγου Anna Hill Johnstone.

Όλη η διαδρομή της αφήγησης  προετοιμάζει  τον θεατή για την σεκάνς-σπαραγμό του φινάλε .Τα υγρά ,  φορτισμένα βλέμματα τριών ανθρώπων διασταυρώνονται , μιλούν , διαβεβαιώνουν. Τότε πια συντελείται η ειρήνη με το παρελθόν , κατακτιέται η εσωτερική γαλήνη και η θεραπεία που ο καθένας αποζήτησε. Τότε η μνήμη  ανακαλεί τους στίχους του  Wordsworth: «Αν και τίποτα δεν μπορεί να φέρει πίσω την ώρα του μεγαλείου στη χλόη, της δόξας στο λουλούδι, δεν θα θρηνήσουμε, αλλά θα πάρουμε δύναμη από αυτό που έμεινε πίσω».

Ο «Πυρετός στο αίμα» είναι ένα φιλμ τολμηρό ,διαχρονικό ,οικουμενικό. Μια ωδή στη  νιότη και την ομορφιά. Ένας λυγμός για την φθορά τους  από τον σπάταλο χρόνο.

Elia Kazan(1909 -2003)

Παιδί  Ελλήνων που ζούσαν στην Τουρκία, ο Kazan μετανάστευσε στην πόλη της Νέας Υόρκης σε ηλικία τεσσάρων ετών με τους γονείς του (που συντόμευσαν το επώνυμό τους από το Καζαντζόγλου). Το 1935, έχοντας ασπαστεί τον μαρξισμό, που θα του παρέμενε δια βίου επιρροή, ο Kazan εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα των ΗΠΑ. Περίπου ενάμιση χρόνο αργότερα αποχώρησε από το κόμμα αφού αρνήθηκε να συμμετάσχει σε μια απεργία.

Το 1945, ο Kazan σκηνοθέτησε το πρώτο φιλμ, «A Tree Grows in Brooklyn», από το μυθιστόρημα  της Betty Smith. Ήταν ένα έργο υψηλού ρίσκου για ντεμπούτο , αλλά ο Kazan δικαιώθηκε πανηγυρικά, προκαλώντας μια ιδιαίτερα ισχυρή παράσταση από τον James Dunn, ο οποίος κέρδισε το Όσκαρ ως καλύτερος ηθοποιός. Στις πρώτες μέρες του στο Χόλιγουντ, ο Kazan επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από τον John Ford , όπως τους σοβιετικούς σκηνοθέτες Σεργκέι Αϊζενστάιν και Αλεξάντρ Ντοβζένκο. Aκολούθησε  το «The Sea of ​​Grass» (1947), με τους Spencer Tracy και Katharine Hepburn και το «Boomerang!»(1947), ένα σφιχτό θρίλερ noir με καστ που περιελάμβανε τους Lee J. Cobb,  Arthur Kennedy και Dana Andrews. Η επόμενη προσπάθεια του Kazan,  «Gentleman’s Agreement» (1947) του Darryl F. Zanuck ήταν προσαρμογή του ομώνυμου μυθιστορήματος της Laura Z. Hobson και θεωρήθηκε επίθεση κατά του αντισημιτισμού . Ο Gregory Peck ερμηνεύει έναν δημοσιογράφο που παριστάνει τον Εβραίο για να βιώσει και να εκθέσει τις διακρίσεις. Η «Pinky» (1949) ήταν μια ακόμη ταινία «κοινωνικού προβληματισμού» με παραγωγή του Zanuck, αυτή τη φορά για μια ανοιχτόχρωμη γυναίκα αφρο-αμερικάνων (Jeanne Crain) που επιστρέφει στη νότια πατρίδα της αφού απέρριψε μια πρόταση γάμου από έναν λευκό που δεν γνώριζε τη φυλετική της κληρονομιά.

Η πρώτη ταινία του Kazan της δεκαετίας του 1950, «Panic in the Streets» (1950), ήταν μια γεμάτη ένταση απεικόνιση ενός ανθρωποκυνηγητού για εγκληματίες που δεν γνωρίζουν ότι είναι φορείς μολυσματικής πανώλης. Γυρίστηκε στη Νέα Ορλεάνη και παρουσίαζε ισχυρές ερμηνείες από τους Richard Widmark, Jack Palance και Zero Mostel.  Στη συνέχεια μετέφερε το θεατρικό του Tennessee Williams ,«A Streetcar Named Desire» (1951) στην μεγάλη οθόνη, με τους Marlon Brando, Kim Hunter και Karl Malden να επαναλαμβάνουν τους ρόλους που είχαν παίξει στο Broadway και την Vivien Leigh, να αντικαθιστά την Jessica Tandy ως Blanche DuBois. Η ταινία ήταν αριστουργηματική. Οι κριτικοί και το κοινό έμειναν έκπληκτοι από την ερμηνεία του Brando, του βραβευμένου σπουδαστή του Actors Studio, του οποίου η έκρηξη με ακατέργαστο, τραχύ συναίσθημα ως Stanley Kowalski απείχε κατά πολύ από οτιδήποτε είχε μέχρι τότε αποτυπωθεί στον αμερικανικό κινηματογράφο.

Ο Kazan και ο Brando συνεργάστηκαν ξανά για το «Viva Zapata!»(1952), την ιστορία του μεξικάνικου επαναστάτη Emiliano Zapata (Brando), με το σενάριο του μυθιστοριογράφου John Steinbeck. Πολύ λιγότερο επιτυχημένη ήταν η ταινία που ακολούθησε, το «Man on a Tightrope» (1953), η εξιστόρηση της διαφυγής των μελών ενός  τσίρκου από την κομμουνιστική Τσεχοσλοβακία.

Η ζωή του Kazan άλλαξε σε μεγάλο βαθμό όταν κατέθεσε δύο φορές ενώπιον του HUAC το 1952. Την πρώτη φορά αναγνώρισε τη συμμετοχή του στο Κομμουνιστικό Κόμμα αλλά αρνήθηκε να μιλήσει για τη συμμετοχή άλλων. Τη δεύτερη φορά – αντιμέτωπος με την πιθανότητα να συμπεριληφθεί στη μαύρη λίστα και να εμποδιστεί να κάνει άλλες ταινίες -εάν αρνιόταν να συνεργαστεί – επέλεξε να γίνει «φιλικός» μάρτυρας και αναγνώρισε οκτώ πρώην συντρόφους  του ,ως μέλη του κόμματος. Ως αποτέλεσμα, κατάφερε να συνεχίσει να κάνει μερικές από τις πιο εξαιρετικές ταινίες της περιόδου, αλλά αυτόματα έγινε παρίας για τους αριστερούς φίλους του  ,και ιδιαίτερα για τον Arthur Miller.

Όταν επέστρεψε στην μεγάλη οθόνη, ήταν για το «On the Waterfront» (1954), το οποίο πολλοί κριτικοί και ιστορικοί του κινηματογράφου ερμήνευσαν ως συμβολικό ρασιοναλισμό της απόφασής του να κατονομάσει τους συντρόφους του. Στο κέντρο της ταινίας, η οποία αναγνωρίζεται ευρέως ως αριστούργημα, ήταν η ερμηνεία του Brado ως Terry Malloy, ενός λιμενεργάτη και πρώην μπόξερ που καταθέτει στο δικαστήριο ενάντια στο συνδικάτο που ελέγχεται από τη μαφία. Γραμμένο από τον Budd Schulberg, το «On the Waterfront» ήταν γεμάτο αξέχαστες ερμηνείες και σκηνές, με πιο αξέχαστη αυτή της της συνάντησης του Terry με τον διεφθαρμένο αδερφό του  (Rod Steiger), στην οποία ο Brando τον κατηγορεί ότι έστηνε τους πυγμαχικούς αγώνες του εκφωνώντας τον διάσημο μονόλογο του: «θα μπορούσα να είμαι ένας πρωταγωνιστής ».

Ο Kazan ,χαρακτηρισμένος ως «σκηνοθέτης ηθοποιών», βρήκε και καλλιέργησε το ταλέντο τους με επιτυχία που λίγοι άλλοι σκηνοθέτες θα μπορούσαν να κάνουν. Μεταξύ των εξαιρετικών ηθοποιών που παρουσίασε σε κινηματογραφικές ταινίες ήταν οι Eli Wallach, Eva Marie Saint, Martin Balsam, Fred Gwynne και Pat Hingle. Η εφαρμογή της «Μεθόδου» από τον Kazan στηριζόταν σε εξοικείωση με την ψυχανάλυση του Φρόιντ και συνήθως  υιοθετούσε την βιωματική ερμηνεία και τον αυτοσχεδιασμό των  ηθοποιών. Για την ταινία του «East of Eden»(1955), μια διασκευή σε  CinemaScope του μυθιστορήματος του Steinbeck, ο Kazan επέλεξε για τον βασικό ρόλο τον μέχρι τότε άγνωστο James Dean. Ο Dean με την αγωνιώδη ερμηνεία του ανάφλεξε την οθόνη, με  βαθιά διορατικότητα  σε ένα ρόλο που αντικατοπτρίζει τη βασανισμένη σχέση του ίδιου του Kazan με τον πατέρα του.

Μετά από αυτό τον θρίαμβο ακολούθησε το «Baby Doll» (1956) – βασισμένο σε δυο μονόπρακτα του  Williams -,μια μάλλον μέτρια ταινία που σκανδάλισε με τον φορτισμένο ερωτισμό της. Το πολύ ανώτερο «A Face in the Crowd» (1957) με σενάριο του Schulberg, μια προειδοποιητική πολιτική ιστορία όπου πρωταγωνίστησε ο Andy Griffith, δεν είχε την αναγνώρισε που του άξιζε.

Αφού πέρασε τα τελευταία τρία χρόνια της δεκαετίας του 1950 κυρίως στο Broadway, ο Kazan επέστρεψε στο Χόλιγουντ το 1960 για να κάνει το «Wild River», το οποίο αποδείχθηκε ισχυρό όχημα για τα ταλέντα των Montgomery Clift και Lee Remick. Το «Splendor in the Grass» (1961) ήταν μια επιτυχία σε μια εντελώς διαφορετική κλίμακα, με τον Warren Beatty (στο ντεμπούτο του σε ταινία) και τη Natalie Wood στο κέντρο μιας ιστορίας καταπιεσμένης σεξουαλικότητας που έγινε κατά τη δεκαετία του 1920 ,προσελκύοντας μια ολόκληρη νέα γενιά στο έργο του Kazan.

Το «America, America» (1963) ήταν ένα έντονα προσωπικό και αδιαμφισβήτητης δύναμης έργο βασισμένο στις εμπειρίες του μετανάστη θείου του. Ακολούθησε το αυτοβιογραφικό «The Arrangement»(1969), με ένα εκπληκτικό Kirk Douglas στο βασικό ρόλο. Το ,άγνωστο στο ευρύ κοινό, «The Visitors» (1972) , μια από τις ήσσονες προσπάθειες του Kazan, παρουσιάζει τον James Woods  ως βετεράνο,  του οποίου η υπηρεσία στον Πόλεμο του Βιετνάμ επιστρέφει για να τον στοιχειώσει. Η τελευταία ταινία του Kazan, «The Last Tycoon» (1976), ήταν μια προσαρμογή ενός ημιτελούς μυθιστορήματος του F. Scott Fitzgerald, με ένα σενάριο του θεατρικού συγγραφέα Harold Pinter.  Ίσως ο Kazan αποφάσισε ότι  πρέπει να αποσυρθεί από την οθόνη με μια βιτρίνα σπουδαίων ηθοποιών στο καστ: Robert De Niro, Robert Mitchum, Jack Nicholson, Tony Curtis, Jeanne Moreau και Ray Milland .

Όλες οι ταινίες του Elia Kazan έχουν ισχυρά κοινωνικά θέματα, έντονη αίσθηση των χώρων δράσης και υπέροχες ερμηνείες. Από το έργο του στο θέατρο και το « Actors Studio», ο Kazan είχε μεγάλο σεβασμό απέναντι στους ηθοποιούς, και  τους  επέτρεψε να αναδείξουν το ταλέντο τους και μπροστά στις κάμερες. Και παρά την προδοσία των συντρόφων του  στις ακροάσεις της επιτροπής του McCarthy , η φήμη του ως ένας από τους καλύτερους σκηνοθέτες των  ΗΠΑ δεν αμφισβητήθηκε ποτέ.