• Σενάριο: Lillian Hellman (θεατρικό έργο), John Michael Hayes
• Φωτ.: Franz Planer
• Μουσική: Alex North
• Ερμ.: Audrey Hepburn , Shirley MacLaine, James Garner , Miriam Hopkins, Fay Bainter, Karen Balkin , Veronica Cartwright
• Διάρκεια: 107’

Ο Αλσατός «κλασσικός» του Χόλιγουντ

Ο Ελβετογερμανός William Wyler -πραγματικό όνομα: Wilhelm Weiller- (1902 -1981) γεννήθηκε στην Αλσατία της Γαλλίας αλλά από ηλικία 20 ετών έψαξε την τύχη του στις ΗΠΑ, κοντά στον θείο του Carl Laemmle που δούλευε για την Universal Pictures.

Ξεκίνησε ταπεινά με γύρισμα δίπραχτων γουέστερν και βρήκε τον δρόμο του κυρίως με πετυχημένες διασκευές: «These Three»(1936) ,από θεaτρικό της Lilian Helmann, «Dodsworth»(1936)από μυθιστόρημα του Sinclair Lewis, «Come and Get It»(1936) συν-σκηνοθεσία με τον Howard Hawks, από μυθιστόρημα της Edna Ferber ,«Wuthering Heights»(1939) από το μυθιστόρημα της Emily Brontë.

Ωστόσο η καλύτερη προπολεμική του ταινία ήταν το «Dead end»(1937) ,διασκευή στο θεατρικό του Sidney Kingsley,που περιέγραφε την δραματική ζωή των φτωχών παιδιών των μεγαλουπόλεων και την αναπότρεπτη μύηση τους στον κόσμο του εγκλήματος. Ακολούθησαν τα «Jezebel» (1938),από θεατρικό του Owen Davis , «The Letter» (1940) ,από μια ιστορία του W. Somerset Maugham και «The Little Foxes»(1941),από θεατρικό της Lilian Helmann, όλα με πρωταγωνίστρια την Betty Davis.

Στο απώγειο της καριέρας του πέτυχε αληθινούς θριάμβους με ταινίες όπως: «Mrs. Miniver» (1942), «The Best Years of our Lives»(1946), «The Heiress»(1949), «Detective Story»(1951), «Carrie»(1952), «Roman Holiday»(1953), «The Desperate Hours»(1955), «Ben Hur»(1959). Γύρισε ακόμη τρία εξαιρετικά γουέστερν: «Westerner» (1940), «Friendly Persuasion» (1956) ,The Big Country (1958).

Η ύστερη φάση της φιλμογραφίας του περιλαμβάνει το συγκλονιστικό δράμα «The Children Hour» (1961),τολμηρό remake του «These Three»(1936) ,το ανατριχιαστικό θρίλερ «The Collector» (1963),το ανάλαφρο «How to Steal a Million» (1966), το μιούζικαλ «Funny Girl» (1968) και την τελική του ταινία,το αντιρατσιστικό «The Liberation of L.B.Jones» (1970).

Ο Wyler υπήρξε ίσως ο πιο «κλασσικός» Αμερικανός σκηνοθέτης . Οι ταινίες του διερευνούν σε βάθος ηθικά ζητήματα και ασκούν οξεία κοινωνική κριτική. Παράλληλα είναι καλαίσθητα ψυχαγωγικές και ανθεκτικές στο πέρασμα του χρόνου. Διέθετε την ασύγκριτη ικανότητα να συνδέει ακαριαία τους χαρακτήρες και την δράση με τις καταστάσεις και τους χώρους , δημιουργώντας οικειότητα στο θεατή. Η μυθοπλαστική ρώμη , η αέρινη αφήγηση και η δεξιότητα του να διασκευάζει λογοτεχνικά και θεατρικά έργα τον έκαναν περιζήτητο στο Χόλιγουντ . Με την επιλογή συναρπαστικών γωνιών λήψης και της κίνησης της κάμερας, μετέτρεψε στατικούς θεατρικούς χώρους σε δυναμικούς κινηματογραφικούς.

Μπορεί το έργο του να μην έχει σαφή θεματική ή στιλιστική ενότητα , αλλά υπήρξε εγκρατής , ακριβολόγος και πρωτοποριακός auteur, ένας αληθινός μάστορας του σινεμά. Ήταν σχολαστικός «περφεξιονιστής», που συχνά βασάνιζε τους ηθοποιούς με πολλές επαναληπτικές λήψεις μέχρι να πετύχει την τέλεια ερμηνευτική απόχρωση . Η συνεργασία του με τον θρυλικό οπερατέρ Gregg Tolland τον βοήθησε να υιοθετήσει το «βάθος πεδίου» μειώνοντας τον ρόλο του μοντάζ (που αποθέωναν οι σοβιετικοί ) ,κρατώντας μέσα στο κάδρο τους χαρακτήρες για μεγάλο χρονικό διάστημα , επινοώντας ουσιαστικά το πλάνο –σεκάνς.

Η φιλμογραφία του Wyler τον κατατάσσει στους σημαντικότερους Αμερικάνους σκηνοθέτες όλων των εποχών. Θεωρείται ο δεύτερος αξιολογικά δημιουργός της γενιάς του, πίσω μόνο απ’ τον μεγάλο John Ford. Υμνητής του υπήρξε ο Andre Bazin που τον επαινούσε για το υποδειγματικό “ mise en scene” και την κυριαρχία του πλάνου σεκάνς σε βάρος του μοντάζ . Έγραψε χαρακτηριστικά ο κορυφαίος Γάλλος κριτικός:« Υπάρχει ένα στυλ Ford αλλά και μια μανιέρα. Wyler όμως, υπάρχει μόνο στυλ». Έφτασε μάλιστα στο σημείο να διαπράξει ιεροσυλία με την ιαχή :«Κάτω ο Ford ,ζήτω ο Wyler! »

DREAMS ARE WHAT LE CINEMA IS FOR...: THE CHILDREN'S HOUR 1961

Η διαβρωτική δύναμη των ψιθύρων

Σε μια μικρή επαρχιακή πόλη της Νέας Αγγλίας, δύο φίλες από την εφηβεία τους, η Karen Wright(Audrey Hepburn) και η Martha Dobie (Shirley MacLaine) διευθύνουν ένα σχολείο θηλέων, με τη βοήθεια της Lily(Miriam Hopkins), θείας της Martha, μιας εκκεντρικής και απερίσκεπτης πρώην ηθοποιού. Μέσω της σκληρής δουλειάς και της αυτοθυσίας τους, αρχίζουν να αποκομίζουν κέρδη. Με τις προσπάθειές της να επικεντρώνονται στο σχολείο, η Karen αναβάλλει συνεχώς τον γάμο της με τον Joe Cardin(James Garner), έναν αξιόπιστο παιδίατρο. Μια αναιδής και μυθομανής μαθήτρια, η Mary(Karen Balkin,αληθινά τρομακτική), εγγονή της πλούσιας Amelia Tilford (Fay Bainter) ,για να εκδικηθεί για μια τιμωρία που της επιβλήθηκε ,«ψιθυρίζει» στη γιαγιά της ότι οι δύο δασκάλες έχουν μια «αφύσικη» σχέση. Η Tilford καταπίνει το ψέμα ,αποσύρει αμέσως τη Mary από το σχολείο και αναμεταδίδει τη φήμη και στους άλλους γονείς, οι οποίοι αντιδρούν με τον ίδιο τρόπο. Σύντομα οι δασκάλες αντιμετωπίζουν την οικονομική καταστροφή και την κοινωνική κατακραυγή. Μόνο ο Joe φαίνεται να αμφισβητεί τις φήμες, αλλά η Karen ξέρει ότι η ζημιά έχει ήδη γίνει, ότι θα χάσει και αυτόν και το σχολείο. Άλλωστε ακόμη και η κατάρρευση μιας συκοφαντίας , ποτέ δεν εξαργυρώνεται…

Με τους «Ψιθύρους», ο William Wyler έγινε μέλος της λίστας των σκηνοθετών που έχουν αναδημιουργήσει δικές τους ταινίες. Ο πρωτότυπος τίτλος είναι παρμένος από το ποίημα του Αμερικανού Henry Wadsworth Longfellow «The Children’s Hour», που δημοσιεύτηκε το 1860 και αναφέρεται στη βαθιά, αληθινή αγάπη του ποιητή για τις κόρες του. Το «Children Hour» ξεκίνησε ως θεατρικό έργο που γράφτηκε το 1934 από την Lilliam Hellman. Αφού το έργο αποδείχθηκε επιτυχημένο στο Broadway, μετατράπηκε σε ταινία από τον Wyler, με τίτλο «These Three»(1936). Ο περιβόητος ‘’Κώδικας Hays’’(που ίσχυε από το 1930 έως περίπου το 1968) του Χόλιγουντ απαγόρευσε αυστηρά οποιαδήποτε αναφορά στην ομοφυλοφιλία και έτσι η πλοκή άλλαξε έτσι ώστε το σκάνδαλο να περιστρέφεται γύρω από μια παράνομη ετεροφυλόφιλη υπόθεση. Ένα τέταρτο του αιώνα αργότερα, ο ίδιος Wyler αισθάνθηκε την ανάγκη να αποκαταστήσει το πρωταρχικό υλικό. «Δεν ήταν αυτό το φιλμ που είχα σκοπό να κάνω. Ήταν ευνουχισμένο» δήλωσε για την ταινία του 1936.

Είναι άξιο απορίας ότι αυτή η έξοχη ταινία , μια από τις καλύτερες του Wyler ,είναι ελάχιστα γνωστή. Συχνά συγκρίνεται με το επίσης υποτιμημένο «Victim» του Basil Dearden, που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά, και ασχολείται με τον κοινωνικό στιγματισμό της αντρικής ομοφυλοφιλίας . Ωστόσο, ο κοινωνικός αντίκτυπός τους εξακολουθεί να αντηχεί και σήμερα. Παρακολουθώντας τα ο σύγχρονος θεατής μπορεί να κάνει έναν απολογισμό και να αναρωτηθεί γιατί το μεγαλύτερο τμήμα της κοινωνίας έχει ακόμα τέτοια εμμονή με την ιδιωτική συμπεριφορά των ανθρώπων.

Η ξεκάθαρη αντίθεση του Wyler στο «κυνήγι των μαγισσών» στο Χόλιγουντ, δίνει στους «Ψιθύρους» κι ένα δεύτερο επίπεδο ανάγνωσης. Από τη μια είναι ένας λαμπρός διαλογισμός για τις έωλες κατηγορίες εναντίον ανθρώπων που δεν είναι σε θέση να υπερασπιστούν τον εαυτό τους, απέναντι στην ύπουλη δύναμη της υπόνοιας .Είναι επίσης ένα κατηγορητήριο για τον στιγματισμό της ομοφυλοφιλίας αλλά και για το επίχρισμα του κομμουνισμού που οδήγησε πολλούς ευάλωτους ανθρώπους σε απονενοημένες πράξεις. Άλλωστε και η ίδια η Hellman ήταν μέλος της μαύρης λίστας του McCarthy. Ο ίδιος ο Wyler δεν ήταν κομμουνιστής αλλά ένας προοδευτικός διανοούμενος που κατέκρινε σφοδρά τον μακαρθισμό και βοήθησε ακόμη και οικονομικά πολλούς διωκόμενους( κατά δήλωση της και την Hellman). Στη πιο συγκλονιστική σκηνή της ταινίας ,όταν διαδίδεται η φήμη τα παιδιά αρχίζουν να φεύγουν τρέχοντας από το σχολείο με εντολή των γονιών τους . Μέσα σε ένα απόγευμα, το σχολείο είναι άδειο, αφήνοντας την Karen να ικετεύει τους γονείς για μια εξήγηση: «Πρέπει να υπάρχει λόγος…». Και η εξοργισμένη Martha εύλογα αναρωτιέται: «Στέκομαστε εδώ, υπερασπιζόμενοι, τι;».

Οι «Ψίθυροι» είναι ένα καθηλωτικό μελόδραμα και οιονεί θρίλερ που ξεχωρίζει αμέσως για τη εμπνευσμένη χρήση των εκφραστικών του μέσων. Είναι φανερό ότι ο Wyler ,γνωστός για την προτίμηση του στον συμβατικό ρεαλισμό ,μελέτησε και υιοθέτησε κάποιες στιλιστικές καινοτομίες του ευρωπαϊκού «νέου κύματος»  της δεκαετίας του 60. Επέλεξε μια ελλειπτική αφήγηση: δεν ακούμε τι ψιθύρισε το κορίτσι στη γιαγιά του , δεν ακούμε τι είπε ένας πατέρας στην Karen, δεν βλέπουμε την εκδίκαση της αγωγής για δυσφήμιση ,δεν μαθαίνουμε τις σκέψεις της Karen μετά το συναισθηματικό ξέσπασμα της Martha.
Σε μια θαυμάσια σκηνή, προς το τέλος ,χρησιμοποιεί μια σειρά από ‘’jump cuts’’ (αναμφίβολα ασυνήθιστο για μια ταινία του Χόλιγουντ ,αλλά ένα χρόνο μετά το γκονταρικό «À bout de souffle»), για να μεταδώσει την συντριπτική ,αύξουσα αγωνία της Hepburn . Και, στην τελική σεκάνς , σπρώχνει την ταινία στα όρια του σουρεαλισμού, καθώς η Hepburn περπατά μακριά από τους κατοίκους της μικρής πουριτανικής πόλης, με το κεφάλι ψηλά, αρνούμενη να χαιρετήσει οποιονδήποτε .Εδώ ο Wyler δηλώνει  με  τόλμη και ενάργεια ότι τα θύματα των συκοφαντικών εκστρατειών , δεν μπορούν ποτέ να ανακάμψουν και η έννοια της συγχώρεσης αποτελεί θρησκευτική υποκρισία .

Η σύνθεση του κάδρου, το βάθος πεδίου και το νευρικό μοντάζ με τα απότομα γκρο πλαν βοηθούν στην απόσταξη μιας συνεχούς ανησυχίας. Η σκοτεινή ,γεμάτη δυσοίωνες σκιές, ασπρόμαυρη φωτογραφία του Franz Planer σε συνδυασμό με την υποβλητική μουσική υπόκρουση του Alex North συνθέτουν μια ζοφερή ατμόσφαιρα εγκλεισμού και καταπίεσης.

Ωστόσο οι «Ψίθυροι» είναι και μια συλλογή μεγάλων ερμηνειών. Η Shirley MacLaine μεταμορφώνεται από τους κωμικούς ρόλους της σε μια από τις καλύτερες δραματικές στροφές της καριέρας της. Το επίτευγμα της, είναι ότι συνδυάζει την καθημερινή απασχόληση της δασκάλας με λεπτές ενδείξεις μιας καταπιεσμένης λαχτάρας που ξεπερνά την απλή φιλία.  Υπάρχει μια υπέροχη στιγμή όταν φεύγει η Karen και μένει μόνη , κοιτάζοντας επίμονα τον άδειο δρόμο με θλιβερή ακινησία. Το σκάνδαλο  που ξεσπά αναδύει το βασικό της πρόβλημα: είναι βαθιά ερωτευμένη με την Karen και πρέπει να διαχειριστεί τη ταυτότητα ,τα συναισθήματα και κυρίως τις ενοχές της. Η σκοτεινή μυστικοπάθεια της αυξάνεται κλιμακωτά προετοιμάζοντας το ψυχολογικό υπόστρωμα για την προϊούσα τραγωδία.
Ο χαρακτήρας της Karen αποδεικνύεται πιο ασαφής . Αναβάλλει συνεχώς τον γάμο της και ποτέ δεν φαίνεται διαχυτική με τον Joe. Υπάρχει μια ιδιαίτερα οδυνηρή σκηνή ανάμεσα τους , στην οποία κάθε λέξη του διαλόγου τους φαίνεται μολυσμένη. Παρά την σταθερή υποστήριξη του, τον χωρίζει επειδή διέκρινε σε αυτόν ένα ίχνος αμφιβολίας. Υπάρχει μια λεπτή απόχρωση στην ερμηνεία της Audrey Hepburn που ίσως υποδηλώνει ,κάποια ανομολόγητη αμοιβαιότητα στα συναισθήματα της για την φίλη της.

Από την πρώτη παρουσίαση του θεατρικού έργου της Hellman αιωρείται ένα ερώτημα . Ποιος είναι ο θεματικός πυρήνας του έργου της συγγραφέως; Το όνειδος του κοινωνικού ρατσισμού, η διαβρωτική δύναμη της συκοφαντίας ή η ηφαιστειακή ισχύς του θαμμένου ερωτικού πάθους; Ο μέγας Wyler αναδεικνύει ισότιμα και τα τρία.